Бижиктиг-Хаяда эрте-бурунгу тураскаал – Кижи-көжээ

Тывада кайгамчык эрте-бурунгу тураскаалдарның бирээзи, Бижиктиг-Хая дааның чоогунда ховуда, ажык дээр адаанда – Кижи-көжээ. Ооң сиилбиттинген овур-хевири – холдарында езулал савазы туткан дайынчы.

Тоолчургу чугаа: «Даш-Көжээ мен»

Мени бо Барлык ховузунга кайы векте, кымнарныӊ мынчаар үе-дүптүӊ тураскаалы кылдыр кадап, быжыглап каанын чүгле төөгүчү археологтар шинчилеп, тодарадыр-ла боор. Бо сөөлгү үеде мүн-не мээӊ чанымче туристер деп кижилер сонуургап кээр апарган. Маӊаа хөй-ле вектерде чааскаан хову черге чылдыӊ дөрт эргилдезиниӊ кадыг-дошкун Саян, Таӊды-Уула сыннарыныӊ шуулганнарыныӊ силгиишкиннеринге шыдажып, кызаӊнаашкын-чаӊныктыӊ чалгыгларын тудар чүүл бооп артканымны силер бүгүдеге, чер кырында бүгү дириг амытаннар көрүп, сөгүрүп чоруур силер.

Мээӊ бо ховуда муӊ вектерде олурарымны эки билир амытаннар бо ужуп турар куштар чүве-дир. Олар, хөөкүйлер, чем дилеп ужуп чорааш, бичии дыштанып, чемин чип алырда мээӊ тейимге олурупкаш, тода шаап алыр, экти-мойнум кырынче паказаын төпкеш, улаштыр-ла ужуп чоруп каар. Изиг-соокта турар мээӊ арын-шырайым харын-даа демир ышкаш дадарбас, ол-ла хевээр артып каар.

Бир кезек үеде чамдык чазый кижилер мен ышкаш тураскаалдарны тура тыртып, Саян артынче оорлап сөөртүп турганын билир болгай силер. Бир чижекти сактып көрзүвүссе кандыгыл?... Мени демир хендир-биле ораагаш, трактор-биле тыртарга, ол демир хендири уступ чаштап турган. Бо хүнде мен ам-на кымга-даа оорлатпас, салгал чонумнуӊ хайгаарал, камгалалында кире берген, чоргаар хову-чуртумнуӊ төөгү херечизи апарганымга өөрүп турар мен.

Мени маӊаа тургускан үеден эгелээш, бо хүнге чедир мээӊ көрүп эрткен төөгүмнү шуптузун төөгүп бээр аргам турган болза, силерге таа кайы-хире солун, онза үелер шуужуп эртер чүве ийик?

Бо хову боду шаг-шаанда Барлык хемниӊ агып чыткан дүвү, сайы кылдыр илереп чыдар. Чоорту чер кырыныӊ далай суу бусталып, кургап эгелээш, чиӊге уннуг апаргаш, чамдыызы хову болуп шилчээн. Чон ол ховуларга тараа тарып алыры-биле чыылгаш, Чаа-Барлык деп бугажыгашты XVII векте кылып алган чуве-дир. Оон XX вектиӊ 1950 чылдарынга чедир оон дилиндек сай чок оюмак черлеринге ырак-узак Кара-Хөл, Кызыл-Тайга, Ак, Алаштыӊ төрел-бөлүктери тараа тарып, ону ажаап амыдырап чораан.

Чоорту колхозтар деп мөөӊ көдээ ажыл-агыйлар тыптып эгелээш, ол Улуг-Барлык хемниӊ ховуларын чаа үениӊ аргаларын ажыглап, буга-сугларны дөзевилеп төлевилээш, делгем ховунуӊ суггарылгазын чорудуп, суг-биле хандырган. Бо бүгүнү кылган соонда, ол ховунуӊ сайланчак черлери чоорту сиген, тараа шөлдери кылдыр хуулган. Амгы үеде ол узун ховунуӊ кедезинде шаттарда «Чингис-Хаан» деп чалдар бар, ол дээрге база-ла чоннуӊ бодунуӊ чогаатканы суггарылга шугуму-дур.

Бо бүгүнүӊ дириг эвес-даа бол, херечизи мен-дир мен – Даш-Көжээ.

Б. Ооржак