Ыраккы Кызыл-Хая суурнуң культура бажыңының болгаш ном саңының ажылдакчылары «Хоочуннарга Чаа чыл хөглээшкини» деп байырлыг хемчегни эрттиргенин культура чери дыңнаткан.
Сумунуң хоочуннары культура ажылдакчыларының болгаш салым-чаяанныг кызыл-хаяжыларның ойнааны солун тоолун көрүп, Соок-Ирей биле Харжыгашка ырлап, кожаңнап, шүлүктеп, самнап, кежээ дургу хөглээннер.
Байырлал кидин түлүк эгелээнде таныттынмас кылдыр кеттинген арганың ак коданы самнап кирип келген. Ол бодунуң кеттинген аңчыгажын өттүндүр ийи холун хоруй берген кодан дег мурнунга кожа тудуп алгаш шурап, эштериниң аразынга тура дүшпейн самнаан.
Кайгамчык хөглүг ак кодан мөөрейге ийиги черге төлептиг болган. Хоочун Севил Доржу 85 чыл чурттап келген назынында Чаа чылдың байырлалында бир дугаар аалчы болуп кээп, Соок-Ирейге ужурашканы бо.
Севил Иргитовна бүгү назынының иштинде бозур даштыг Шегетейлерни ээлей чурттап, малын малдап келген Маадыр ие, күш ажылдың хоочуну. Хоочунну кожуунда билбес кижи чок. Үнген-кирген чонунга эвилең-ээлдек, кезээде саарып тургаш хайындырган сүттүг изиг шайы-биле чорумалдарны хүндүлеп, аъш-чемин делгеп салган турар. С.И. Доржу оолдарын, уругларын, уйнуктарын шуптузун кижизидип, ажыл-ишке өөредип олурар кайгамчыктыг кырган-ава.
Хоочуннарны ойнадып турган Чылбыга-кадай: «Бир дугаар Чаа чылдап турарын бодаарга, чаа-ла ийи-үш харлыг койгунак-тыр аа» деп баштактанган. Бо хүннүң бир каастакчызы, үлегерлиг ава, энеге кадыкшылды, узун назыны йөрээп, ол-ла хевээр эрестиг, хөглүг чоруурун күзээн.
85 харлыг эне чаңгыс чер чурттугларынга байырын чедирип, тоолзуг байырлалга киржип келгенинге өөрүшкүзүн илереткен.
Тоол маадырларының хептеринге чарлаттынган мөөрейге 1-ги черни Херлии Салчак (үнүп олурар чылдың сүлдези – аът), 2-ги черни Севил Доржу (арганың ак коданы), 3-кү черни Раиса Саая (чараш аң – дилгижек) ээлээн. Марита Иргит эң-не чараш самны күүсеткен.
Мөген-Бүрен сумузунда чаа школа тудуунда ажылдап турар тудугжулар деткикчилеп, улуг назылыгларга шаңналдар садып алыр акша-төгерикти чыып берген.
Мөөрейниң эрттирикчилери кыштың соогу, чайның изии дивейн төрээн чериниң сайзыралы дээш ажылдап чоруур буянныг тудугжулар – Айдыс Чоргаар, Николай Хертек, Буян Кара-оол, Андрей Чыжыр-оол, Мерген Намы, Белек Хомушку, Иван Косоев, Айдың Тюлюш оларга четтиргенин илереткен.
