Август 17-ден 20-ге чедир Тывага болуп эртер IV делегей чергелиг буддийжи шуулганның белеткелин болгаш ону эрттирерин сайгарып чугаалашкан парлалга-конференция «Тыва» күрүнениң телерадиодамчыдылга компаниязының парлалга-төвүнге болуп эрткен.
Тываның Чазак Даргазының оралакчызы Орлан Сарыглар, Тываның Баштыңының чөвүлекчизи Игорь Монгуш, Тываның күрүне университединиң ректору Ольга Хомушку, ТР-ниң Национал музейиниң директору Каадыр-оол Бичелдей журналистер-биле шуулганның программазын үлешкен.
Буддийжи өөредилге болгаш шинчилелдер деткиир фондунуң февральдың 12-де эрткен Хайгаарал чөвүлелиниң хуралынга, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг шуулагнның культурлуг болгаш ажыл-агыйжы программаларын таныштырганын база чөвүлел кежигүннериниң деткимчезин алганын оралакчы дарга Орлан Сарыглар сагындырган.
Дөрт хонук дургузунда, шуулганның программазы езугаар культурлуг, шажынчы болгаш эртем хемчеглери хөйү-биле эртерин, аңаа улуг шажын башкылары, билдингир эртемденнер болгаш хөй-ниити ажылдакчылары, российжи болгаш делегей культуразының сылдыстары, Го ойнакчылары болгаш хүрештиң алдарлыг мөгелери кады ажылдаар. Шуулганның шөлдеринге бурунгу буддийжи эдилелдерни делгеп, буддийжи өөредиглерни берип, сарыг шажынны хөгжүдериниң чугула айтырыгларын, ооң иштинде, чижээ, Тывада буддийжи черлерже турисчи маршруттарны тургузарын сайгарып чугаалажыр.
Шуулганның кол темазы – культуралар аразында харылзаа. Ооң кыйгырыы: «Буддизм культуралар харылзаазында: кижи төрелгетенниң келир үези». Президент Владимир Путинниң чарлааны Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында бо тема онза ужур-уткалыг.
«Россияның чөөн чүкче угланыышкынын» барымдаалап, ол кончуг херек. Индия, Кыдат, Непал, Бутан, Таиланд, Камбоджа, Шри-Ланка, Вьетнам буддизм чүдүлгени эдерип чоруур. Бо чурттар-биле делегациялар дугайында чугаалажылга чоруп турарын Орлан Сарыглар дыңнаткан.
Шуулганның ажыл-агыйжы программазы ийи хонук дургузунда үргүлүчүлээр. Август 18-те байырлыг ажыдыышкын болгаш пленарлыг хурал болур, аңаа «Буддизм болгаш угаан-медерел», «Буддизм болгаш экология», «Буддийжи национал культураның ыдыктыг чүүлдери туризм болгаш аалчылар хүлээп алырының шимчедикчилери» база «Кадыкшылды камгалаары» деп дөрт дискуссия шөлдерин планнаан. Дөрт теманың үжү дорт тускай негелделиг: бойдуска камныг делегей чергелиг угланыышкын, турисчи агымны өстүрери, чаңчылчаан медицина рыногун хөгжүдери.
Август 19-та буддийжи философчу эртем болгаш уран чүүл угланыышкыннарынга аңгы-аңгы сессиялар болур. Ыдыктыг шажын объектилеринче үнүүшкүннер база планнаттынган. Национал музейниң директору Каадыр-оол Бичелдей «Чиңге-Тей I алдыны» деп делгелгени ажыдар деп турарын дыңнаткан. Аржаан-2-биле деңнежип турар базырыктың үнелиг өнчү-салгалын көргүзер. Күрүнениң Эрмитаж музейиниң директору Михаил Пиотровский боду ооң ажыдыышкынга киржир ужурлуг.
Культурлуг программада оон-даа өске солун чүүлдер бар. II делегей чергелиг Го фестивалы, ат-сураглыг кинорежиссер болгаш РСФСР-ниң Улустуң артизи Никита Михалковтуң киржилгези-биле буддийжи кинолар фестивалы, ооң Мастерскаязындан «12» деп онзагай шииниң көргүзүү, үш тулган национал ансамбльдар – «Саяннар» (Тыва), «Байкал» (Бурятия), «Тюльпан» (Калмыкия) оюн-көргүзүглерин бараалгадыры планнаттынган.
Тываның күрүне университединиң ректору Ольга Хомушку шуулган Россияга буддизмни хөгжүдер талазы-биле күрүнениң системалыг күжениишкиннериниң түңнели дээрзин демдеглээн. Сөөлгү каш чылдарда Россияның Президент Администрациязының деткимчези-биле буддийжи өөредилгеге болгаш эртем-шинчилелдерге деткимче фондузу тургустунган, амгы үеде Тываның, Бурятияның, Калмыкияның кол дээди өөредилге черлеринде «Буддизм өөредилгези» деп каттыжыышкын база буддийжи академиялар ажылдап эгелээн.
Эрткен чылын Тываның күрүне университеди шажын эртеминиң программазынга лицензияны алган. 2025 чылдың күзүнде баштайгы 17 студент бот-өөредилге кичээлдеринче кирген. Республикада «Аныяк буддологтуң школазы» төлевилел бо чылын үш дугаар чыл болуп эртер, ам аңаа Калмыкия, Бурятия, Москва база каттыжыр.
Парлалга-конференциязының киржикчилери шажын чүдүлге баштыңнарының буддизмни нептередип, хөгжүдер дээн ажылынга база аңгы доктааган.
«Тывага болур шуулган инфратургузугну хөгжүдери, ужуражылгалар, делгелгелер, дугуржулгаларга атты салыры дээн ышкаш, чүгле даштыкы талага эвес, а иштики ачы-дузаларга база дээштиг» — деп, Игорь Монгуш бодалын илереткен.
Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузунуң деткимчези-биле Тывада туттунган «Түбтен Шедруб Линг» хүрээ комплекизиниң чанынга Российжи буддизм университеди эрткен күзүн ажыттынганын сагындыраал. Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның чугаазы-биле алырга, университет буддийжи философияның, уран чүүлдүң, төөгүнүң байлак өнчү байлаан шинчилээр төп апаар. Бо чоокку үеде хүрээ чанынга: хуурактар чурттаар бажың, чөөн чүк чемнериниң кафези, үш сылдыстыг отель, Чөөн чүк эмнээшкин төвү дээш, бүдүн кластер туруптар.
Парлалга-конференцияның киржикчилериниң бодалы-биле алырга, шуулган чүгле календарьлыг хемчег эвес, а регионда инфратургузугну эде чаартырынга, шажын чүдүлге, өөредилгени болгаш культуралар аразында харылзааны сайзырадырынга чугула базым апаар ужурлуг.