Удавас ай санаашкыны-биле ыдыктыг чаа үе – Шагаа келир. Бо хүннерде амыдыралдың чаа эргилдезинче чиик, арыг болгаш бүрүн кирер дээш хөй деңнелдиг арыглаашкынны эртерин чаңчыл айтып турар. Ынчангаш Шагаа бетин арыглаашкынның беш хевирин албан кылза чогуур.
Бажыңның (аал-коданның) арыглаашкыны
Соңгаларны база кирер эжикти чуп кааптыңар, азыгларда, эт-сеп артында чедери берге черлерде доозунну чодуңар. Ажыглалдан үнген, үрелген херекселди октаптыңар. Ажылдаар чериңерде олудуңар долгандыр аштап-арыглап алыңар – ажыл-херектиң чогумчалыы арыг-силигден, чурумдан эгелээр дээрзин сактыңар.
Тыва чон мал-маган-биле сырый холбаалыг болганывыста, аал-коданның арыглаашкынын база кылыр.
Автомашинаны аштаңар: чадыгларны силгиңер, агаарладыңар, чыглы берген боктардан адырлыңар. Идик-хевиңер эде көрүңер: ачы-дуза чедиреринге азы чок кылырынга эрги болгаш херек чок чүүлдерни хараадавайн кааптыңар.
Саң-хөө болгаш өске-даа харылзаалардан арыглаашкын
Өрелерден адырлып алыңар – хензиг-даа чедир кылдынмаан хүлээлгелер, аазаашкыннар чуртталганың чаа оруктарын дуглап моондактап болур:
- Эгелеп алган ажыл-херектерни доозуңар, ажыл-амыдыралга түңнелдерни үндүрүп чаа сорулгаларны салыңар, чагааларга харыылаңар, ужуражылгаларны дугуржуп алыңар;
- Чедир чоруттунмаан чугааларны, херектерни доозуңар, боттарыңар хостаңар;
- Амыдыралыңарга анчыг чүүлдер чедирип турар кижилер-биле харылзааны кызыгаарлаңар.
Сагыш-сеткил арыглаашкыны
Даяандан кылыңар: артык чүүлдер — коргуушкуннар, дадагалзаашкыннар, хорадаашкыннар иштики бодалдарыңардан ыразын, оларны салыптыңар.
- Саазынга адырлып алыксаан чүүлдериңерни (кадыкка, сагыш-сеткилге хора чедирипки деп байдалдар, дүвүренчиг бодалдар) бижээш, өрттедиптиңер;
- Ужур-уткалыг мөргүлдерни азы тариналарны номчуңар;
- Эртип турар чылга четтиргениңерни илередиңер.
Мага-бот арыглаашкыны
Чунар бажыңга азы ваннага кириңер – суг мага-ботта чыглы берген шагзыраашкынны алгаш баар.
Байырлалга чедир каш хонук бурунгаар аар чемден ойталаңар – хоолулуг быдааларны, ногааларны дээре деп көрүңер.
Мөргүл болгаш езулалдар дамчыштыр арыглаашкын
Хүрээге барыңар – Бурганнар өргээзинге арыглаашкын келир, сагыш-сеткил чымчаар, чаагай хөөн оттур:
- Ыдыктыг тариналарның үнү-биле таарышпас энергетика тайлып чидер, мага-боттуң аарыглары чиигээр, амыдыралдың нарын байдалдарындан үнер аргалар тыптыр, хомудалдар дээн чижектиг чүъктерден чүрек хосталыр;
- Лама башкыларга ыдыктыг номналдарга кыйгырып номчууру-биле, дөргүл-төрелиңерниң болгаш чоок кижилериңерниң кадыкшылының болгаш чаагай чоруунуң дугайында чагыг-бижикти киириңер – ол сагыш-сеткилдиң харылзаазын быжыглаар болгаш оожургал эккээр;
- Чуладан өргүңер – от арыглаашкынны күштелдирер болгаш чырык энергияны амыдыралга хаара тударын илередип турар.
Бо бүгү арыглаашкын хевирлерин чүгле бүдүү хүнүнде кылырын оралдашпаңар. Кылыр ажылдарны неделяның хүннеринге чарып, үлеп алыр силер – ынчалдыр арыглаашкын шылгалда эвес, а чырык байырлалга медерелдиг белеткелдиң солун езулалы апаар.
Республиканың улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга төвүнүң белеткээн чүүлү
