Сибирь федералдыг округка чылдың кол болуушкуннарының бирээзи – делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганга Россияның аңгы-аңгы булуңнарындан эки турачылар киржип, улуг үлүг-хуузун киирген. Оларның аразында Москваның делегей харылзааларының күрүне университединиң ийиги курузунуң студентизи, он сес харлыг Чимит Кандан.
Кызылдың 15 дугаар лицейинге өөренип тургаш-ла, Чимит экология болгаш агаар-бойдус темаларын сонуургап, эртем-нептерелдиг 400 хире лекцияны эрттирген. Ол ышкаш Кызылдың школаларының аразынга батареялар чыыр бирги төлевилелдиң автору болгаш эгелекчизи, экология болгаш турум хөгжүлде талазы-биле тыва долу сөстүктү ажылдап кылган.
Чимит Кандан 10 класстан эгелээш Москва хоорайда өөренип турар. Ол төрээн хоорайы – Кызылга болуп эрткен делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганының дугайында Москвада Тываның төлээ черинге ужуражылга үезинде билип алганын дыңнаткан.
– Тыва Республиканың Москвада бүрүн эргелиг төлээзи Чечен Чоксум бисти шуулганга эки турачылар кылдыр киржири-биле чалаарга дыка өөрээн мен. Чүге дизе бистиң университетте аңгы-аңгы дылдар билир студентилер хөй. Добро.рф шөлчүгешке бүрүткеткен соонда, өөредилге курстарын эрттим.
Шуулганның бирги хүнү хөлзээзинниг болду. Ол хүн даштыкы чурттардан аалчыларны кээп эгелээн. Олар үнүп турда, боттарывыстың уткуур делегациявысты хөй улус аразындан дилеп турдувус. Бис Малайзиядан хүндүлүг аалчыларны уткуп алдывыс.
Тыва чон өскелерге кезээде хүндүлээчел хамаарылгалыг болгай, бис ону аалчыларывыска дамчыдарын кызыттывыс. Чугаа үезинде бодумнуң эки билбезим нарын терминнерни очулдурары арай берге болду.
Шуулганның сөөлгү хүнүнде бистиң командавыстан кижи бүрүзү аңгы расписаниелиг турду. Бир кижи хөлче, өскелери музейже дээш оон-даа өске черлерже чорупкан. Аңгы-аңгы чурттар делегацияларының менеджери-биле харылзажыры меңээ дыка өөрүнчүг болду. Херек кырында олар бедик эрге-дужаалдарны ээлеп турар. Олар биске дузалажып, чамдыкта бистерни машиналарынга чедирип-даа турду.
Каш хонук дургузунда хүндүлүг аалчыларывыс-биле чоок кижилер дег апардывыс. Культурлуг хемчеглерден «Көшкүн чоннар өртемчейиниң кавайы» деп театржыткан улуг көргүзүг сеткилимде артып калды. Кады ажылдап турган эш-өөрүвүс-биле база чылыг-чымчак харылзаага турдувус. Оларның аразында аныяктар элээн хөй.
Эки турачы ажылында арга-дуржулгам ындыг-даа улуг эвес. Ооң мурнунда Петербургтуң делегей чергелиг экономиктиг шуулганынга цитаталар тургузарынга киржип турган мен.
Шуулган дыка бедик деңнелге эрткен. Кажан-даа мындыг улуг хемчээлдиг хемчеглерге киришпээн болгаш кайгап ханмадым – деп, эки турачы шуулганның шөлдеринге ажылының дугайында таныштырган.
Чимит Кандан тыва, орус база англи дылдарны билир. «Он класс тургаш, Сербияже экспедицияже чорупканымны эки сактыр мен. Ол ышкаш Черногория дээш оон-даа өске чурттарга четкен бис. Ынчан дыл – өске чоннар болгаш культуралар аразында харылзаа дээрзин билген мен. Даштыкы дылдар өөренир сонуургалым ол үеде оттуп келген. Төрээн дылымда арай акцентилиг чугааланыр-даа болзумза, эки билир мен. Бажыңга ада-ием-биле тыва дылга чугаалажыр бис. Англи дыл-биле чергелештир испан дылды база өөренип тур мен. Ол ышкаш серб, белорус азы моол дылдарны шиңгээдир күзел бар» – деп, ол чугаалаан.
Шуулган шажын болгаш культуралар аразында харылзааны быжыглап, тайбың болгаш энерел сеткилдиң угланыышкыннарын нептереткен.