Шажын-чүдүлгениң ыдыктыг чери – Бурган-Даа

Чаа-Хөл кожуун делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганынга белеткенип турар. «Бурган-Даа» шажын объектизи – шуулганның шупту киржикчилеринге сорунзаның төп чери апаар. Август айда болуп эртер шуулганның киржикчилери болгаш аалчылары бо сарыг шажынның тураскаалдыг черин сонуургап кээр.

Тываның девискээринде төөгүнүң, культураның болгаш шажын-чүдүлгениң тыва чонга ыдыктыг, делегей чергелиг үнелиг тураскаал – Чаа-Хөл кожуунда Сүме дагның ужунда, төөгүчү эртемденнерниң шинчилеп тодаргайлааны-биле алырга, хаяга 1260-1368 чылдар үезинде оюп сиилбээн Авыда бурганның овур-хевири.

Чоннуң “Бурган-Даа” деп адай бергени бо чер чүгле Чаа-Хөл кожууннуң эвес, а бүгү Тываның шажын-чүдүлге болгаш турисчи ужур-дузалыг онзагай булуңу апарган. Ылаңгыя чайын Бурган-Даандан Чаа-Хөл кожууннуң делгемнериниң каас-чараш бойдузун, Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг шыгжамырының хөөлбээн көрүп болур.

Чаа-Хөл кожууннуң чагырга даргазы Аркадий Одегейниң чугаалап турары-биле алырга, кожуун хөй санныг аалчылар хүлээп алырынга баш удур белеткенип эгелээнин дыңнаткан.

«Чылдың-на 12 муң хире турист кожуунда кээп турар. Оларның сонуургап барыксаар черлериниң аразында Барган-Даа, эм шынарлыг аржааннар, Идик-Хончу деп чурумалдыг чер бар. Бо чылын туристерниң саны каш катап өзерин манап турар бис.

Онза тураскаалдыг черни сонуургап кээр аалчыларга бүгү талалыг эптиг байдалдарны тургузуп, айыыл чок чорукту хандырарынче улуг кичээнгейни угландырып турар бис. Сүме дааның девискээрин чаагайжыдып, ынаар баар орукту чаартып, кожуун төвүнде немелде аалчылар чурттаар база хөй-ниитиниң чемненилге черлерин тургузуп эгеледивис. Бо ыдыктыг чер шуулган программазының кол өзээниң бирээзи болур. Шуулганга келген аалчы бүрүзү бодун күзенчиг болгаш сагыш човаашкын-биле бүргеткен болурун күзээр-дир бис» – деп, чагырга даргазы белеткел ажылдарын таныштырган.

Чаа-Хөл шынааны Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг хөөлбээ хөме ап, куйда бурганның овур-хевири суг адаанче дүлнүп, чоорту буступ эгелээрге, Авыда бурганның овур-хевириниң хоолгазын Сүме дагның бедиинде хаяга оюп сиилбээш, диргизип, ынаар үнер чаданы тудуп кылган.

«Шаг шаандан бээр тус черниң чурттакчылары Авыда бурганга чалбарып чораан. Бургандан айыс алыр дээн улус чүгле апрель, май, июнь айларда аңаа чедип болур аргалыг. Херээжен улус бурганга чалбарып, тейлээрде тыва тоннуг азы юбкалыг болур, чүвүрлүг болза, калбак аржыыл-биле орааттынып алыр.

Куй иштинге аъш-чем, сүт, ойнаарактар болгаш оон-даа өске чүүлдер салбас, Бургандан бедик черге хей-аът туктары, кадактар азып болбас дээш чурумнуң бөдүүн дүрүмнерин сагыыры чугула. Бурган чалараан чер арыг турар ужурлуг.

Чоннуң чаа «Бурган-Даа» деп адай берген шажын-чүдүлгениң ыдыктыг черинче үнер 108 чаданы чаа-хөлчүлер тутканындан бээр беш чыл чеде берди. Келген улуска эптиг байдалдарны тургузуп, мында саң салыр, кадак шарыыр, өргүл хааржакчыгажын, дыштаныр черлерни, кылган» – деп, Чаа-Хөл кожуунуң төп ном саңының методизи [id154300016|Динара Доржу] чугаалаан.

Тывага август 17-ден 20-ге чедир болуп эртер IV делегей чергелиг сарыг шажын шуулганы Сибирь федералдыг округка чылдың кол болуушкуннарының бирээзи болур. Шуулган чүгле календарьлыг хемчег эвес, а регионда инфратургузугну эде чаартырынга, шажын чүдүлге, өөредилгени болгаш культуралар аразында харылзааны сайзырадырынга чугула базым апаар ужурлуг.