ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Тываның улустуң чогаалчызы 85 харлап турар

Бөгүн Тываның улустуң чогаалчызы, Тыва Республиканың алдарлыг чогаалчызы, С.А. Сарыг-оол аттыг чогаал шаңналының, Национал литература шаңналының лауреады, ССРЭ-ниң болгаш Россияның чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү, Моолдуң Сенгел сумузунуң тургустунганындан бээр 100 чыл оюнга тураскааткан медальдың, ТР-ниң медаль-ордениниң эдилекчизи Черлиг-оол Чашкынмаевич Куулар 85 харлап турар.

Чогаалчы 1940 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг девискээринге төрүттүнген. Суг-Аксы ортумак школазын, Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң филология факультедин дооскан.

Библиотекарь, кижизидикчи, башкы, Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң эртем ажылдакчызы, Улусчу чогаадылга болгаш культура-чырыдыышкыны ажылы төптүң килдис эрлелекчизи, “Улуг-Хем” сеткүүлдүң кол редактору, Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң консультантызы, баштаар чериниң даргазы болуп ажылдап чораан.

Эң-не кол кылып келген, чонунга, чуртунга бедиии-биле үнелеткен ажылы – чогаалчы болган бедик салым-чолу. Ол – шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, чогаал шинчилекчизи, аас чогаал чыыкчызы.
Чогаал ажылын 1960 чылда эгелээн, баштайгы шүлүк ному “Аъдым” 1975 чылда үнген. Черлиг-оол Куулар эң эгезинден-не тыва улусчу философияның аян-хөөнү сиңген, улустуң аас чогаалының быжыг дазыл-дөзү-биле тудуш чогаалдарны бижип, ол чаңчылын амдыгаа чедир салбайн чоруур. “Үе”, “Сугда даштар”, “Даң хаяазы”, “Дүвүлүг дүн”, “Чалбыыш өттүр” деп шүлүк чыындыларын”, “Аялга”, “Даглар аялгазы” деп проза чыындыларын, “Үер халап сөөлүнде” деп тоожузун чырыкче үндүрген.

Бичии уругларга бижээн “Ала бызаа, алдын хураган” деп ному дээш юбилейлиг 2025 чылында Национал чогаал шаңналының эдилекчизи болган. Орус дылга “Камешки в воде” деп шүлүк чыындызы 1986 чылда “Современник” деп ном үндүрер черге, Москвага үнген, ол ышкаш орус дылга “Ветер люльку качал”, “Мелодии моих гор” деп номнары Кызылга үнген. Көрбес композитор Солаан Базыр-оол дугайында “Шораан” деп тоожузу сурагжып, орус, даштыкы дылдарже очулдуртунган, хөй катап үнген.

Шылгараңгай чогаалчының хөй шүлүктеринга композиторлар ырларны бижээн. “Арзылаң-Мерген”, “Кыс-Халыыр” деп аас чогаалының чыындыларын тургузарынга киришкен. Тыва дылче С. Есенин, М. Кильчичаков, К. Симонов болгаш хөй украин, моол шүлүкчүлерниң чогаалдарын, С. Козлованың “Аъттыг-шеригжи кыс” деп шүлүглелин, М. Варфоломеевтиң “Көжегелер”, М. Сметанинниң “Лоокут болгаш Нюргухун” деп шиилерин (демнежип) очулдурган. Ч. Кууларның чогаалдарын орус болгаш өске-даа хөй дылдарже очулдуруп, парлаан.

Чогаалчының ады-биле Сүт-Хөл кожууннуң төпчүткен ном саңын адаан. Ном саңы Ч.Ч. Кууларның 85 харлаанынга тураскааткан кожуун чергелиг «Төрээн черим алгап чор мен» деп онлайн номчулга мөөрейин эрттирип турар.