Тываның арга-арыг камгалалының тускай мергежилдиглери чүс-чүс гектар арга-арыгны узуткап болур хоралыг хээкчи – торгу ховаганының канчаар-даа аажок тарап нептерээрин баш бурунгаар сагындырганы-биле, арга-арыг ажылдакчылары тайга-таңды участоктарын биологтуг бүдүмелдер-биле хораннап турарын ТР-ниң Арга-арыг ажыл-агый болгаш бойдус яамызы дыңнаткан.
Хораннаашкын үре-түңнелдиг болзун дээш, ону авиация ажыглавайн, чер кырындан чорудар деп шиитпир хүлээп алдынган. Торгу ховаганы тарап нептерээн черниң чартыын, азы 6,5 муң гектарга улуг профессионал ГАРД дериг-херекселди ажыглаар. Ылаңгыя Таңды (99 гектар), Кызыл (231,2 гектар), Туран (6135 гектар) арга-арыг ажыл-агыйларынга ону ажыглап турар. Хоран кижилерге, арыларга, үнүштерге болгаш кат-чимистерге база хора чок.
ТР-ниң Арга-арыг ажыл-агый болгаш бойдус яамызының дыңнатканы-биле алырга, торгу ховаганы эмин эртир көвүдей бээрге, айыылдыг. 2024 чылга чедир тайга-таңды участоктарында 2,4 муң гектар хире черге торгу ховаганы эскертинген турган. 2025 чылдың кааң агаар-бойдузу ооң дүрген өзүп-көвүдээринге таарымчалыг байдалдарны тургускан. Шинчилел медээлери-биле алырга, торгу ховаганының нептереп-тараан чери 12,8 муң гектар чедир улгадып, арга-арыгга улуг айыылды тургузуп эгелээн.
Торгу ховаганы амыдыралының эге чадазында, чуургазындан куртчугажы частып кээрге, үнүштерге эң-не улуг хораны чедирип турарын сагындыраал. Ол бодунуң деңзизинден 10 катап хөй бүрүлер аймаан чиптер. Бир эвес курттар көвүдээр болза, кандыг-даа үнүштүң амыдыралының кол үндезини – сүүзүнүн үндүр соруп, чок кылып каар. Ооң түңнелинде ыяштар кадып, өлүр. Ынчангаш торгу ховаганнары өзүп нептерээн турган арга-арыгны көөрге, өрт соонда ышкаш көстүр.
2000 чылдар эгезинде Тываның арга-арыгларынга торгу ховаганнарының улуг халдаашкыны сөөлгү катап демдеглеттинген турда, ынчан чеди арга-арыг девискээри когараан. Ынчан ниитизи-биле 600 муң гектар шөлде тайгага ол нептереп тараан турган. Чүгле самолеттардан химиктиг бүдүмелдерни чаштырып тургаш, хоралыг хээкчини тургузуп шыдаан.