Тывада амгы үеде онза камгалалдыг 35 бойдус девискээри бар. Ийи федералдыг эрге байдалдыг («Убса-Нур ыйгылаажы» база «Азас»), бир бойдус парыгы («Тыва»), ол ышкаш күрүнениң бойдус заказниктери болгаш регионалдыг эрге байдалдыг бойдус тураскаалдары оларга хамааржыр. Республиканың ниити девискээриниң 12 хире хуузун онза камгалалдыг бойдус девискээрлери ээлеп турар. Ол бойдустуң девискээрлериниң хөй кезиинче киреринде кызыгаарлаашкыннар бар-даа болза, сөөлгү чылдарда туристерниң ынаар баары идепкейжээн.
Камгалалдыг черлерниң хөй кезиинче баарда, чаңгыс катап эртерин чөпшээрээн бижикти кылдырып алырын сагындыраал. Чижээ, «Тыва» бойдус парыгының кластерлиг участоктарынга (Тайга, Шуй, Үш-Белдир, Шаңчы) хамаарыштыр, парктың сайтызындан (park-tuva.ru) кылдырып болур. «Дүрген» заказник биле «Дус-Хөл хөл» бойдус тураскаалынче баар дизе, Кызылда Московская кудумчузу 2А дугаар бажыңдан бижидер. Убса-Нур ыйгылаажының участоктарынче (Цүгээр-Элс, Төре-Хөл, Мөңгүн-Тайга дээш оон-даа өске) эрттирилге бижикти Кызылда, Шагонарская кудумчузу, 64 дугаар бажыңда кылып турар. Бодун бадыткаан документизи-биле ону кылдырар. Бир эвес чиигелде алыр эргелиг болзуңарза, ооң бадыткалын база көргүзер силер.
Бо чылдан эгелеп чамдык черлерже («Тыва» бойдус парыгының чамдык участоктарынче) бүдүн чыл дургузунда төлевир негеттинип турарын билип алыры артык эвес. Онза камгалалдыг бойдус девискээрлериниң кызыгаарында турар чурттакчылыг черлерниң чурттакчылары база ол кызыгаарда черлер ээлери болгаш хөлезиклекчилери ынаар халас кирер эргелиг. Чамдык категорияның ажылдакчылары: албан-дужаалдыг кижилер, хөй-ниити инспекторлары, бойдус камгалаар акциялар эки турачылары, Россия Чазааның 1039 дугаарлыг доктаалы-биле чиигелде алыр эргелиг хамаатылар база төлевир төлевес.
Тускай камгалалдыг девискээрлерге чорааш, бойдус комплекстерин кадагалаары-биле тургускан элээн каш дүрүмнерни билири чугула.
Тодаргайлаарга, дараазында чүүлдер хоруглуг:
- тускайлаан черлерден өске черге от кыпсыры;
- бокту арттырары – ону тускай черже октаптар азы дедир ап алыр;
- удуртулга чериниң бижимел чөпшээрели чокка аңаа чорууру, кылаштап азы халдып эртери (ОКБД ажылдакчыларындан болгаш бүрүн эргелиг кижилерден аңгыда);
- суг камгалал девискээрлерин болгаш суг чоогу камгалал дилиндектер кызыгаарларын (50 м болгаш 200 м) хажыдары;
- арага-дары ижери, ол ышкаш хөй-ниитиниң корум-чурумун үреп, ооң иштинде алгыжып-кыржып, чогуш үндүрери;
- бойдус комплекстеринге болгаш объектилеринге айыыл тургузуп болур ажылдарны чорудары;
- черниң довураан үреп, минералдар болгаш даг породаларын алыры;
- үндезин тудуг объектилерин тудары;
- тускай чөпшээрел чокка зоология, ботаника, минералогия коллекцияларын чыыры.
Сүмелеп турары болза:
- саргыга удур чаштырар хораннарны ажыглаар, чырык өңнүг, муңгаш хептер кедер;
- орукче үнер мурнунда бодунуң болгаш ажы-төлүнүң кадыкшылын көрүп, доктаамал хынап чоруур;
- өртке удур айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин сагыыр – чөпшээрээн черден өске черге одаг кыпсып болбас;
- Тыва Республикада доктааткан өртке удур тускай дүрүмнерни шыңгыы сагыыр;
- айыылдыг эриктерже чоокшулавас, чуга дошка кылаштавас.
Онза камгалалдыг бойдус девискээрлери дээрге, айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин шыңгыы сагыыр, бодунга болгаш долгандыр хүрээлеңге хамаарыштыр харыысалгалыг болгаш серемчилелдиг болуру чугула бойдус девискээри-дир.
Онза камгалалдыг девискээрже чоруур мурнунда ТР-ның ОКБД дирекциязының сайтызынче азы тодаргай бойдус парыгының азы камгалалдыг черниң сайтызынче кирерин сүмелээр-дир бис – ында амгы үениң медээлерин болгаш дүрүмнерже кандыг чаа өскерилгелер киргенин парлаан болур. Солун болгаш айыл чок аян-чорукту күзедивис!
