Тыва үндезин культура төвүнге «Тыва культурада бижектиң демдектери: «Тыва бижек» деп «төгерик ширээ» болуп эрткен.
Төптүң директору Игорь Көшкендей шаг төөгүден бээр тыва чоннуң бижекке хамаарыштыр ужурларын таныштырган.
– Тыва эр кижиниң хевир-сынын чазаар, хей-аъдын көдүрер эдиниң бирээзи – оттук-бижек. Эр кижиниң ыдык эдилели кылдыр санаттынар – бижекти кижиже сунарда безин ол кижиже угландыр эвес, а сывын көрүндүр тутсуп бээр чораан. Эр кижи чер чоруур дээнде мыйыстан кылган сарыг сыптыг азы тос сыптыг хынныг бижээн ооргаже азынмаан шаанда, эзенги теппес турган.
Бижек – домнаашкын база кылыр эдилел. Оон аңгыда өг-бүлениң кол эдилели, аңчы, малчын эр улустуң адырылбас эди. Мындыг билиишкиннерни өг-бүлеге ажы-төл кижизидилгезинге ажыглаары чугула" — деп, ол чугаалаан.
Тыва чаңчылчаан культурада эр кижиниң чугула эдилели бижек база бир кол черни ээлеп турар. Шаанда тываларга бижек чүгле аңнаашкынның чепсээ эвес, а даңгырак бээрде ажыглаар ханы уткалыг ыдыктыг чепсек-херекселдерниң бирээзи болуп турган. Оон аңгыда, тыва чаңчыл езугаар, аныяк кижи арыг каңдан соктап кылган бижекти эдилээр болза, ону ок, боо безин албас, аза-бук, черлик аң-мең безин ол кижиден коргар болур деп санап чораан.
Национал школа хөгжүдер институттуң эртем ажылдакчызы Артыш Монгуш сөөлгү үеде бижек ажыглаан кем-херек хөйү-биле болуп турарын демдеглээн. «Бурун шагда тыва кижилер чеже-даа бижекти эдилеп чорза, кижиже бистиг талазын арынмайн, сывын углай сунуп бээр чораан. Чүге дээрге соок чепсек айыылдыг деп угаап-билип чорааннар. Бижекти ыдыктыг эдилел дээрзин уттуп турар бис» – деп, эртемден өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын сагып, аныяк-өскенге дамчыдары чугула дээрзин чугаалаан.
Шаанда тыва эр улус хорадажып, маргыжа берген болза, бижек черле тутпас турган. Чүге дизе, тыва улустуң езу-чаңчылы күштүг болуп, чаагай езу-чурумну салгалдан салгалче аажок сагыыр чораан.
ТР-ниң Хоочуннар чөвүлелиниң даргазы Сагаан-оол Долгар хынныг тыва бижектиг келген. Ооң бижек чыыр сонуургалының дугайында билир улус аңаа кыдат, чечен, индей, белорус, хакас… бижектерни эккеп турар. «Шаанда тывалар бижээниң бажын эмин эртир шиш кылбайн чораан. Аалдарга келгеш, өгже кирерде, бижээн курундан ужулгаш, халаңнады салып алыр. Ол дээрге келген аалчының тайбың, чырык бодалдыг келгениниң демдээн илередип турар» – деп, Сагаан-оол Долгар коллекциязында бижектерни таныштырган.
Тываның Национал музейде аңгы-аңгы үелерниң бижектери шыгжаттынып турарын фондулар шыгжаар килдистиң кадагалакчызы Саида Бырыннай дыңнаткан. Ында XIX чылдың болгаш амгы дарганнарның бижектери бар.
Эртемденнер «Тыва бижектиң тыптып келген төөгүзү болгаш амгы үеде хевирлери», «Тываның эрте- бурунгу болгаш ортаа чүс чылдарның ниитилелдеринге бижектиң ужур-утказы болгаш ажыглалы», «Тыва культурада бижектиң демдектери», «Национал музейниң шыгжамырында тыва бижектер коллекциязы» дээш оон-даа өске илеткелдерни кылган.
«Төгерик ширээниң» түңнелинде, бижекти тыва чоннуң национал хевиниң бир кезээ кылдыр хоойлужудулга ажылын, чоннуң культурлуг өнчүзү кылдыр эртем-шинчилел ажылын чоргузар, өөредиглиг хемчеглерге ажыглаар ажылдарны тургузар, эр хиндиктиг кижиниң эр шинчизин эртер езулалга бижекти киирериниң дугайында дээш оон-даа өске саналдарны киирген.
Хемчегге эртемденнер, этнографтар, төөгүчүлер, дарганнар, хөй-ниитижилер дээш өскелер-даа киришкен.
