Бүгү делегейниң долгандыр хүрээлел хүнүнге болгаш Россияның Экология хүнүнге тураскаадып, Тывада камгалалдыг девискээрлерге экотуризмни хөгжүдер айтырыглар талазы-биле “төгерик стол” болуп эрткен.
ТР-ниң Арга-арыг болгаш бойдус ажыглалының яамызы эрге-чагырга черлериниң, хөй-ниити организацияларының, эртем болгаш бизнес төлээлерин чалап, дискуссияны организастап эрттирген.
“Төгерик столга” туризмни хөгжүдери болгаш бойдусту камгалаарынче угланган тос илеткелди дыңнаан. Сайгарган угланыышкыннар хөй талалыг-даа болза, шупту илеткелдер – камгалалдыг черлерни туризмниң объектизи кылыр шиңгээдир угланыышкын күш кирип эгелээнде, камгалаар кылдыр тургускан онза камгалалдыг бойдус девискээрлериниң аразында чөрүшкектиг чүүлдерни шиитпирлээр херек дээн саналдар кирген.
Тывада онза камгалалдыг бойдус девискээри деп эрге-байдалдыг 35 чер бар, ынаар киреринге кызыгаарлаашкыннар бар-даа болза, сөөлгү чылдарда туристерниң идепкейлии демдеглеттингенин сагындырган. Экологтар хоорайларның экологтуг байдалы баксыраан үеде агаар-бойдуска сонуургал улгатканы-биле ону холбап турар, ол ышкаш социал четкилерге чараш бойдус чурумалды бо-ла көргүзе бээр болгаш, экологтуг туризмниң чаа талалакчыларын хаара тудуп эгелээн деп санаан.
Чижээ, бойдус тураскаалдары кылдыр чарлаттынган Хадың, Дус-Хөл, Чагытай хөлдерде дыштаныр дээш кээп турарларның саны каш катап өскен. Совет үеден бээр бо хөлдерни чүгле тус черниң чурттакчылары эвес, а өске регионнардан аалчылар сонуургаар турган. Ам бо хүнде, оруктарны экижидип, чурттакчы чоннуң шимчээшкини көвүдеп, дыштанылга инфратургузуун сайзыратканындан, янзы-бүрү дөстерден алырга, чай дургузунда ынаар 280 муңдан 350 муң хире кижи барып турар.
Тыва экологтарны ылаңгыя республиканың үлетпүр хөгжүлдезиниң дүргедээни бойдуска, ооң иштинде онза камгалалдыг бойдус девискээрлеринге багай салдар чедирип турары, дүвүреткен. Эртемденнер, чижээ, изиг болгаш соок сугларлыг аржааннарны кадагалап арттырар айтырыгны көдүрүп турар. Чоок кавызында ажыктыг казымалдар тывыжы чоруп турар Тарыс аржааны-биле байдалды тодаргай чугаалашкан.
Кижиниң өске-даа ажыл-чорудулгазы ышкаш, экологтуг туризмни хөгжүдери, бойдусту камгалаар айтырыглар-биле деңге чоруур ужурлуг деп, илеткелчилер чаңгыс бодалга келген. Ылаңгыя камгалалдыг чер девискээрлерин ажыглаарынга болгаш шиңгээдиринге хамаарыштыр чугаа чоруп турар болганда, бо чүүлдү шыңгыы сагыыр апаар. Мында кол негелде – долгандыр хүрээлелге салдарны эвээжедири, туризмни чүгле тускай дерээн черлерге болгаш маршруттарга чорудары, культурлуг өнчү-хөреңги объектилерин камгалап кадагалаары.
Чугаа соонда киржикчилер эрге-чагырга органнарынга, эртем болгаш экология организацияларга экотуризмни хөгжүдеринге хамааржыр арга-сүмелер даңзызын тургускан. Чижээ, тывыш компаниялары болбаазырадылга участоктарында экологтуг шинчилелдер чорудуп турар республиканың чөпшээрелдиг эртем албан черлеринге шаптык катпазын хүлээндирген хоойлу төлевилелин ажылдап кылырын тыва парламентиден эксперттер манап турар.
Эксперттерниң күзээшкиннер болгаш саналдарының аразында: онза камгалалдыг бойдус девискээрлериниң кызыгаарында турисчи объектилерден кадыг боктарны үндүр сөөртүрүн керээ езугаар дугуржурун организастаары, экологтуг кокпаларны болгаш маршруттарны ажыдып, хөгжүдери, үдекчилерни болгаш экскурсоводтарны өөредири, чурттакчы чонга экологтуг чырыдыышкын ажылдары дээш, оон-даа өске айтырыглар бар.
Медээни болгаш чурукту ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган
