Тываның Чазаанга Уруглар эргелериниң талазы-биле бүрүн эргелиг төлээ Саида Сенгииниң 2026 чылдың баштайгы үш айында кылдынган ажылдарының илеткелин дыңнаан. Уруглар омбудсмениниң дыңнадыы-биле алырга, эрткен чылдың бо үезинге деңнээрге дилеглер саны ийи катап, азы 26-дан 56 чедир көвүдээн.
Дилеглерниң көвүдээни, бирги ээлчегде, Тывада Уруглар эргелерин камгалаар талазы-биле бүрүн эргелиг төлээ институдунга бүзүрелдиң улгатканын, ол ышкаш ооң ажыл-чорудулгазының дугайында республиканың чурттакчыларының билир апарганының бадыткалы. Ол ышкаш уруглар омбудсмениниң талазындан кичээнгей болгаш деткимче негеттинип турар социал, эрге-хоойлу азы гуманитарлыг айтырыгларның барын база көргүзүп турар.
Ада-иелер (35 таварылга), өске-даа төрелдери, сагыш човангыр хамаатылар (7-7), уруглар албан черлериниң удуртукчулары болгаш назы четпээннер боттары бүрүн эргелиг төлээден дузаны дилээннер. Дилеглерниң үштүң бир кезии Кызыл хоорайдан, азы 21 дилег. Оон аңгыда Кызыл, Бай-Тайга, Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Каа-Хем, Өвүр, Тожу, Тес-Хем, Таңды, Тере-Хөл кожууннарның, ол ышкаш Ак-Довурак, Абакан, Якутск, Комсомольск база Москва хоорайларның чурттакчыларындан дыңнадыглар кирген.
Уруглар омбудсменинче дуза дилеп келген кижилерниң эң нептереңгей айтырыы – уругнуң өг-бүлеге чурттаар болгаш өзер эргезин хандырары болган, 13 кижи ол айтырыгны шиитпирлеп бээрин дилээн. Оон аңгыда уругларның социал хандырылгазы, камгаладылгазы, эмнээшкини болгаш реабилитациязы, өөредилгези, чурттаар оран-сава, бедик юридиктиг дуза алырының болгаш судка камгалаарының, күш-культура болгаш спорт бөлгүмнеринче баарының, адын болгаш ат-алдарын камгалаарының дугайында дилеглер бар.
Шупту дилеглерниң хөй кезии уругларның хоойлу езугаар эрге-ажыын камгалаарынга хамааржыр. Чижээ, бүрүн эргелиг төлээниң киржилгези-биле ийи уругнуң ада-иезинге хамаарыштыр ада-ие эргелерин кызыгаарлаар азы казыыр дугайында судтуң шиитпирин өскерткен соонда, оларны өг-бүлезинче эгиткен. Ол ышкаш уруглар садтарынга болгаш школаларга өөренип кирерин үндезин чокка ойталаан база чугула эмчи ачы-дузазын көргүспээни-биле холбашкан айтырыглар шиитпирлеттинген. Инвалид уруглуг өг-бүлени социал бажың-биле хандырар айтырыг амгы үеде шиитпирлеттинип турар.
Саида Сенгии Тываның Баштыңының республикада Уругларның эргелерин камгалаар бүрүн эргелиг төлээ институдун хөгжүдери-биле холбашкан даалгаларының күүселдезин база илеткээн. Чижээ, Владислав Ховалыг муниципалдыг тургузуг бүрүзүнге инвалид уруглар херектериниң талазы-биле чөвүлелдерни тургузуп, ындыг уругларны болгаш оларның өг-бүлелерин деткиир хүлээлгелерниң күүселдезин хайгаараар сорулганы салган турган. Чер-черлерде ындыг чөвүлелдер тургустунган, оларның ажылы чоорту чурумчаанын омбудсмен чугаалаан. Каа-Хем, Таңды, Өвүр, Мөңгүн-Тайга, Улуг-Хем, Чаа-Хөл кожууннарда база Ак-Довурак хоорайда ындыг чөвүлелдерниң идепкейлиг ажылдап турары демдеглеттинген.
Республика Баштыңы оон ыңай, кожуун чагырга даргалары Төлээлекчилер хуралының депутаттарынга боттарының муниципалдыг тургузугларында уругларның байдалын чылдың-на илеткээрин база дааскан. Бо даалга амдыызында чедир күүсеттинмээнин Саида Сенгии демдеглээн. Ооң бодалы-биле алырга, уругларның эргелерин болгаш сонуургалдарын камгалаар талазы-биле тус черниң специалистериниң делгереңгей билиглери болгаш арга-дуржулгазы чедишпес. Ынчангаш ТР-ниң Чазааның даргазының социал айтырыглар талазы-биле харыысалгалыг оралакчылары-биле кады ол угланыышкынны харыылап турар муниципалдыг төлээлерге өөредилге семинарларын организастаарын саналдаан.
Владислав Ховалыг муниципалдыг ажылдакчыларга белеткел курстарын организастаар дугайында бүрүн эргелиг төлээниң эгелээшкинин деткээн. Республика Баштыңы уруглар эргелериниң талазы-биле бүрүн эргелиг төлээ-биле кады ТР-ниң Өөредилге яамызы Тываның чурттакчыларның хөй айтырыглар тургузуп турары коррекциялыг школаларның болгаш психологтуг-эмчи-педагогика комиссиязының ажыл-чорудулгазынга хыналданы чорударын негээн. Кожуун чагырга даргаларынга июнь 1-ге чедир боттарының кожууннарында уругларның байдалының дугайында илеткелдерни киирер даалгаларын база берген.