Делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганга уткуштур Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институдунга сарыг шажынның ыдыктыг эртинелер чыындызының делгелгези ажыттынган.
Шаанда Тываның хүрээлеринге номналдар, езулалдар үезинде ажыглап турган судурлар, хоругдаттырган лама башкыларның эдилелдери, чурук база видеобижидилгелер делгеттинген. Ында эртем архивиниң шыгжамырындан 100 ажыг экспонат бар.
Тываның улустуң хөөмейжизи Андрей Монгуш тыва чүдүлге-сүзүктүг чоннуң чүс чыл бурунгаар сарыг шажынның өөредиинге алгап-мактал кылдыр ырлап чораан ырызын күүсеткен. Ырының сөзүглели институттуң архивинден.
Кызыл кожааны институттуң директорунуң хүлээлгезин күүседип турар Иргит Оттук, Тываның Камбы-Лама эргелелинден Чамбал биле Алдын-Херел башкылар кезип, делгелгени ажыткан.
Ол ышкаш Тываның төөгүзүнде, культуразында болгаш дылында сарыг шажынның ролюн сайгарары-биле эртемденнерни каттыштырар сорулгалыг «Тыва эртемде сарыг шажын» деп «төгерик ширээ» ажылын эгелээн.
Тываның Камбы-Ламазының оралакчызы Чамбал башкы институт-биле сырый харылзаалыг ажылдап турарын айтып, эртемденнерниң Тывада сарыг шажынның өөредиин шинчилеп, улуг ажылды чорудуп турарын онзалап демдеглээн.
Институттуң эртем архивиниң болгаш ном саң шыгжамырының эргелекчизи Надежда Очур делгелге дугайында таныштыран.
– Делгелгеде эртем архивиниң шыгжамырындан сарыг шажынның хол-биле бижиттинген база таңмалап үндүрген судурларын, езулалдарга ажыглаар эдилелдерин салдывыс.
1828 чылда бижээн “Үлегер далай” судурну ажып көөр болза, лама башкыларның хөй катап номчуп турганы холдарының истеринден көскү. Ол ышкаш “Чадамба”, 829 арынныг “Сундуй”, ийи-үш арындан тургустунган езулал кылыр дээш оон-даа өске судурлар бар. Бир лама башкының аңгы-аңгы байдалдарда номчуур кылдыр чаңгыс черге чыып алган судурларын сонуургап болур. Ооң хөй катап ажыглап турган чыындызы элей берген.
Судурларның чамдык кезиин шараан барындактарын чаарткан бис. Институттуң коллективи акша-төгерикти чыггаш, барындактарны даараан. Күзелдиг чон база үлүг-хуузун киирген. Ээрбек суурдан шевер Екатерина Өпей-оол 100 хире барындакты даарааш, биске дамчыткан. Ол ышкаш 50 хирени септешкен ” – деп, Надежда Очур чугаалаан.
Делгелгеге республиканың аңгы-аңгы кожууннарындан чыгдынган сарыг шажын эдилелдерин таныштырар. Ында совет үеде дужааттынган экспонаттар база бар.
Сандак Казак-Башкының шыгжамырындан аас чогаалы – “Кезер-хаан”, “Он чүктүң ээзи, он хоранның үндүсүн үскен Ачыты Кезер-Мерген” дээш оон-даа өске номнарны сонуургап көрүп болур.
Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институдунуң эртемденнери Камбы-Лама эргелелиниң лама башкылары-биле делгелгени белеткээринге кады киришкен.