Тываның чазаа 2025 чылда кадык камгалал адырында күрүне политиказын боттандырганының дугайында ниити сан-чурагайларны түңнээн чоннуң кадыкшыл байдалының дугайында илеткелди бадылаан. Ооң мурнунда чылдарда ышкаш, дайын хоочуннарынга болгаш тускай шериг операциязының киржикчилеринге дуза чедирери мурнады боттандырар айтырыг болуп арткан. Аңгы-аңгы хевирниң эмчи ачы-дузазын үшмуң ажыг шериг албанныгларга болгаш оларның өг-бүлелеринге көргүскен.
Тываның кадык камгалал сайыды Анатолий Югай адырның кол угланыышкыннарын, чедиишкиннерин, нарын айтырыгларын көргүскен илеткелди чазакка таныштырган.
Кадык камгалал яамызы эмчи дузазының чедингирин болгаш шынарын хандырарынче, ооң иштинде чаа объектилер тудуунче улуг кичээнгейни салган. Эрткен чылда кадык камгалалының эге чадазын чаартыр программа-биле регионда 10 фельдшер-акушер пунктузун база ийи амбулаторияны туткан, беш объектиге үндезин септелгени чоруткан. Эмчи организацияларынга 48 автомашинаны болгаш 500 ажыг дериг-херекселди садып алган.
Эмчи ачы-дузазының хевирлери калбарган. Республиканың чурттакчылары эмнээшкинниң чаа хевирлерин алыр аргалыг апарган. Чижээ, онкологтар эмиг безинде ыжыкты ап кагбышаан, ооң хевирин ол-ла дораан имплант дузазы-биле катап тургузуп өөренип алган. Стоматологтар диштерниң бодунуң хевирин болгаш анатомиязын хевээр артырбышаан инфильтрация аргазы-биле кариести эрте чадаларында эмнээрин шиңгээткен. Республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң нейрохирургтары ховар аарыгларлыг аарыг кижилерниң баш мээзинге нарын кезиишкиннерни кылып эгелээн.
Мооң мурнунда чылдарда эгелээн төлевилелдер үре-түңнелдерин көргүзүп эгелээн. Чижээ, регионалдыг хан-дамыр төвү ажылдап эгелээнден чүрек-дамыр аарыгларындан чок болур таварылгалар 8,4 хуу эвээжеп, азы 86 амы-тынны камгалап ап турар апарган. Чүгле 2025 чылда төптүң эмчилери 389 аарыг кижиниң коронарлыг артерияларын стендилээр, мээниң хан эргилдези үрелген аарыг кижилерге 96 тромболиттиг терапия, 44 тромбоэкстракция, брахеоцефалдыг артерияларга 29 кезиишкинни, башче хан чүгүргенде 34 кезиишкинни, чартыктаан таварылгада 9 декомпрессиялыг краниотомия кезиишкинин кылган.
«Чигир аарыы-биле демисел» программа боттандырылгазы-биле диабеттиг кижилерге офтальмология кабинедин база лазер-биле кезиишкин залын ажылдаткан. Эрткен чылын офтальмологтуң кабинединге аарыг 1856 кижи эмнеткен. 78 аарыг кижиге лазерлиг дисцизияны, карааның шоо баксыраан 8 кижиге панретилдиг лазерьлиг коагуляцияны кылган. Иштиг 216 аарыг кижини чигир аарыынга шинчээн, чигирин доктаамал хынап турар кылдыр 1243 датчикти үлээн. Ол ышкаш кожуун эндокринологунуң кабинедин ажыдыптарга 466 аарыг кижини хүлээген.
Эмчилер аарыг кижилерин чүгле эмнеп эвес, а доктаамал хайгааралда алган. Хөй-ниитиниң кадыкшыл төвү халдавырлыг эвес аарыглардан аарып болур хире 3255 кижиге диспансерлиг хайгааралды организастаан. Найысылалдың специалистеринден аңгы эмчилер база ону шиңгээдип турар. Кызыл, Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл кожууннарда хөй-ниитиниң кадыкшылын быжыглаар программалар ажылдап турар.
Даштыкы чылдагааннардан, бир дугаарында автоорук озал-ондактарындан чок болур чорук-биле демисел – медицинаның мурнады көөр бир угланыышкыны. Тываның барыын талазында кожууннарга орук озал-ондактарынга когараан кижилерге дарый дуза чедирери-биле Чөөн-Хемчик кожуунда II деңнелдиң травматология төвүн ажыткан. Бүгү республиканың дүрген эмчи дуза салбырларының болгаш төп кожуун эмнелгелериниң фельдшерлеринге орук озал-ондаандан когараан кижилерге дузалаар талазы-биле өөредилгелерни эрттирген.
Дүрген дуза кыйгыртылгаларынче ол дораан үнер дээш, төпчүткен чаңгыс аай диспетчер албанын тургускан. Амы-тынга айыылдыг байдалдарны тодарадып, дүрген дуза чедирер эмчи бригадаларын чорударының ажылын бөдүүнчүдүп экижиткен. Дүрген дуза бригадаларының саны 11,1 хуу көвүдээн, а наркотиктиг бүдүмелдер ажыглаанындан аараан кижилерже специалистерниң үнүүшкүннүг ажылын күштелдирген. 13 эмчи-психологтуг консультация кабинеттерин ажылдаткан.
Амгы үеде туберкулез биле онкология аарыглары Тывада эң нарын. Ынчангаш эмчилер ол аарыгларны эртежик илередири-биле улуг күжениишкиннерни салган. Ынчалза-даа байдал нарын болуп артпышаан. Тывада туберкулез аарыы российжи ортумак көргүзүгден 4,2 катап хөй. Хоралыг ыжыктардан аараан чорук 21,3 хуу өскен.
Эмчи ачы-дузазының дүргенин болгаш шынарын бедидер сорулгалыг кадык камгалалының чурагайжыдылгазында улуг базымнар кылдынган. Чижээ, кылымал угаанны ажыглаар арганы калбартканыныдан, диагностиканы шын болгаш дүрген салыптар апарган. 2025 чылда 30847 флюорография болгаш рентген база 7475 маммография чуруктарын, 1168 баш мээзиниң КТ-зин тырттырып, шинчилээн.
Баш бурунгаар бижидилгени чурумчудар дээш чаңгыс аай колл-төптү тургускан. Эрткен чылын ол ачы-дузаны 100 муң ажыг аарыг улус ажыглаан. Диш эмнедири элээн экижээн: эмчилерже ээлчег 1800 кижиден 500 чедир эвээжээн. Амгы үеде эмчилер профилактиктиг шинчилгелерже онза кичээнгейни салган – Тываның чурттакчы чонунуң 92 ажыг хуузун хаара туткан. Ындыг улуг хемчээлдиг болгаш ханы эмчи хыналдалары аарыгны эге чадазында илередип, тускай болгаш бедик технологиялыг эмчи дузазын көргүзерин планнаар арганы берип турар.
Сайыт бодунуң илеткелинде кадык камгалал системазының кол нарын айтырыы – кадрлар-биле хандырылганы база илеткээн. Амгы үеде Тывада 11253 кадык камгалал ажылдакчылары ажылдап турар. 10 муң кижиге онааштыр 48,8 эмчи бар болза, а ортумак эмчи сестралары 139,1 кижи. Көдээ суурларда эмчилер-биле хандырылга хоорайлардан чегей. Амгы үеде Тывага аңгы-аңгы мергежилдерниң 186 эмчизи чедишпес. Республиканың кадрлар айтырыын эмчи мергежилинге тускай сорулгалыг өөредилге-биле шиитпирлээр – амгы үеде Россияның дээди өөредилге черлеринде 120 ажыг студенти өөренип турар.
Чоннуң кадыкшылының байдалының дугайында күрүне илеткели – чоннуң кадыкшылының байдалы, ооң тургустунган байдалдары, эмчи дузазының шынары, кадыкшылды камгалаар болгаш быжыглаар талазы-биле хемчеглер дугайында системалыг сайгарылгалыг медээлерни киирген күрүнениң албан езузунуң документизи болурун сагындыраал. Ол кадык камгалал программаларын ажылдап кылырынга болгаш ажыл-чорудулганың мурнады көөр угланыышкыннарын эде кылырынга үндезин болуп турар. Тываның Чазааның сайтызында долу илеткелди парлаан.