Улуг коллективти чаңгыс бүле дег хөй чылдарда удуртуп турган

Тываның кадет корпузунуң тыва дыл болгаш чогаал башкызы [id176829668|Лидия Ооржак] хүндүлүг дыштанылгада башкы Зоя Дүктен-оолдуң дугайында сактыышкыннары-биле үлешкен.

Бодумнуң аргажок чуга, чүгле үш-ле санныг кылдыр үндүрген, шыгжагда чыдар номчугажым бар – «Башкының хүн демдеглели». Ол номда бир маадыр – бодунуң удуртуп чоруур коллективинде бүгү ажылдакчыларын кичээнгейге ап: кол специалистерден эгелээш, шала чуп, арыг-силиг харыылап турар ажылчыннарынга чедир бүгү талалыг хумагалап, чугулалап көөр, сагыш-човаар, хөйге үлегерлиг удуртукчу Зоя Сагдыевна Дүктен-оол.

Башкы дугайында сактыыышкын чаңгыс эвес таваржы бээри чылдагаанныг: ол – тергиин ава, тергиин башкы, тергиин удуртукчу, тергиин ыраажы, бүзүрелдиг эш ... – бүгү талалыг депшилгелиг кижи. Чүге-ле ийик, бо хүннерде кады ажылдап чорааным улуг Башкым сагыжымга кирип-ле турган чүве, бо чүүлдү бижиир чылдагаанны оштап турган-на хевирлиг.

Чырык черге чаяаттынган хүнүнден бээр 85 харын демдеглеп турар Зоя Сагдыевна дугайында бичии сактыышкынны «Ол кымыл?», «Кандыг кижил?», «Онзагай чүнү кылган?» деп айтырыглар дузазы-биле харыылаарын оралдажып көрээлиңер.

З.С. Дүктен-оолдуң удуртканы коллективке 17 чыл дургузунда амыдыралдың ак, каразын, ажыл-иштиң өөрүшкүзүн деңге көрүп ажылдаан мен. Ол Ак-Довурак хоорайның 2 дугаар школазын 1983 чылдан 2003 чылга чедир – 20 чыл үзүткел чок билдилиг удуртуп келген. Ол Кызылдың башкы институдун дооскан. Башкының күш-ажыл дептерин сонуургаар болза, ында бижимелдер чүгле чаңгыс школа иштинде чоруп турар: 1960 чылда Ак-Довурак 8 чыл школазынга пионер вожатый болуп ажылдап эгелээн, ол-ла чылын Дөң-Терезин 8 чыл школазынга сан башкызы бооп шилчиткен соонда, 3 чыл аңаа ажылдааш, катап-ла Ак-Довурак ийи дугаар школага келген.

Сан эртемин башкылавышаан, директорнуң класстан дашкаар оралакчызы хүлээлгезин күүседип, оон улаштыр өөредилге талазы-биле оралакчызызы болуп хөй чылда ажылдаан соонда, 1983 чылдан бээр 2003 чылга чедир, чаа туттунган дугаары 4 школаже директорнуң хүлээлгезин күүседип улаштыр ажылдааже дээр, аңаа ажылдаан. Башкының өөреникчилериниң саны та чеже четкен, а бодунуң сүмезин, арга-дуржулгазын берип чораан башкылары та каш?!

Зоя Сагдыевна – кончуг негелделиг, башкыларын, ада-иелерни беш салаазы дег билир, ооң-биле чергелештир ажылдакчыларының ажыл-амыдыралы дээш дыка сагыш-човап билир, харын-даа авазы дег, энерел сеткилдиг, дузааргак удуртукчу. «Ойт, башкылар, дуу (кымның-кымның) өг-бүлезин хайгааралга алыр.., бо башкы эмчиде, уругларын хайгаараар, дуза кадар...» – дээш-ле, сагыш-човавас чүвези чок.

Кончуг берге 90 чылдарда хоорайның АТБ-ден автобусту чөпшээредип, башкыларынга Абакан хоорайден садыгланып аар байдалды тургузуп берип, боду-даа кады чоруур турган. Школаның коллективи: башкылар, ажылчыннар, оларның өг-бүлелери – шупту деңге ховуга картошказын олуртур, чашпанын аштаар, семиртир, ажаап алыр, оон улаштыр кат-чимизин база шак-ла ынчаар чыыр. Кандыг-бир чылдагаан-биле кээп шыдаваан ажылдакчызының черин шупту дем-биле кылып бээри – школада буянныг чаңчыл.

Коллектив улуг, кандыг-даа аймак-сөөк башкылар бар: орук, бурят, хакас, украин дээш-ле баар. Күскү дүжүттерининиң артыкшылдыын алчып-бержир, дузаарының, шыгжаарының рецептизи-биле аразында арга-дуржулга үлежир... Дыка улуг коллективин чаңгыс чудурукта беш демниг салаа дег, хаара тудуп билир, чонун бүгү талалыг деткиир, сагыш човангыр Зоя Сагдыевна – башкы бүрүзүнүң аажы-чаңынга дүүштүр кандыг хамаарылганы көргүзерин, канчаар дуза кадарын, канчаар көгүдерин сайгарып билир психолог.

Коллективтиң эп-найыралдыы, бот-боттарын деткижип билири удуртукчудан дыка хамаарылгалыг. Доостурган өөреникчилер аразында чурттуң аңгы-аңгы булуңнарында эки ажылдап чоруур доозукчуларның кайызын ол дээр! Алдын-мөңгүн медальдарның эдилекчилери, кончуг дээн спортчулар... – бөгүн Тывавыстың төлептиг кижилери. Бистиң коллективтиң бир онзагай талазы уран чүүл көрүлдезинге дөгере демнии-биле киржир, чаңгыс-даа кижи чыда кагбас идепкейлиг улус.

Башкы ырлаар, концерттерге чаңгыстың күүселдези-биле хомуска ойнаар, ол – тыва аялгалар күүседир тускай номерлиг артист, а хөгжүм оркестринге дошпулуурга ойнаар. Удуртукчувус концерт көрүлделериниң үезинде хөй бөлүктерниң янзы-бүрү хептерин даарадыр, херек болза, боду оон-моон сурагланып тургаш, эккеп бээр.

Аныяанда чок болган чурулга башкызы Ондар-оол Долумаевич сактып олурар чүве: «Самбажык» деп шиини ойнап турувуста, мен Самбажыктың ролюн күүседип турган мен. «Чок апарган» чыдырымда, Чинчи – аныяк орус дыл башкызы Айлана Сергеевна, ыы-сыы-биле кускуннап ыглаарга, карааның чажы арнымче дамдылап бадып турар... Шынап-ла өлүп калган кижи боор мен бе деп бодап чыткан мен!».

Кажан чаа 4 дугаар школа ажыттынып, улуг коллективис ийи чарлып турувуста, мени база кагбаан. Ынчалза-даа эрги школага артып каар өөреникчилерни, ада-иелерни кааптары меңээ берге болган. Кады ажылдап чораан чылдарывыска өөрүп четтиргенимни илередип, эрги школамга ажылдап артар деп шиитпиримни улуг арга-дуржулгалыг удуртукчувус Зоя Сагдыевна билип, меңээ чөпшээрелди бергеш, чедиишкиннерни күзеп органын дүүнгү хүн дег, сактыр мен.

Бөгүн хүндүлүг дыштанылгада башкывыс Зоя Сагдыевна соондан салгаар аныяк башкыларга эки үлегерин дамчыткан. Кандыг-даа ажыл-иш үезинде бүдүн коллектив кады турганывысты сактыр мен. Педсоветтер, семинарлар солун, ажыктыг, каткы-хөглүг-даа эртер. Бир күзүн август чөвүлелинге белеткел хуралга Зоя Сагдыевна дыка онза медээни дамчыткан чүве: "... В этом новом году в наш коллектив прибыли новые учителя. Особенно отрадно, что коллектив пополнился новыми мужскими членами...". Башкылар чер дырбап, баарын кадыр каттырышкан, а директорувус дүште-даа чок хуралын уламчылап турар...

Өөредилгеден аңгыда, бодунуң амыдыралын дески тудуп чурттаарын директорувус үргүлчү чагыыр. Ол удуртукчу кижи дээш, аттестация чиик эртпес: ажык кичээлин көргүзер, республика чергелиг башкылар чыыжынга арга-дуржулгазын солчур. 1994-99 өөредилге чылдарында бирги категорияны, оон улаштыр дээди категорияны дужаап, «методист-башкы» атты ап, а 2006 чылда ажылынга дүүштүр дээди категорияның «Өөредилге чериниң удуртукчузу» атты эксперттер мурнунга дужаап алганы дээрге, Зоя Сагдыевнаның бодунга негелдезиниң улуун база коллективин хүндүлээр, аныяктарга үлегер-чижек болуп чоруурунуң демдээ-дир деп санаар-дыр бис.

Дөртен алды чыл башкы стажтыг, ооң иштинде чээрби үш чыл директорлап ажылдаан 66 харлыг Зоя Сагдыевнаның хоойлу-дүрүмнү хажытпас, хүндүлээр көрүжү, амыдыралчы туружу, шынап-ла, бөгүнгү удуртулга ажылында башкылар өттүнер ужурлуг дириг чижек болуп турар.

Хөй чылдарда эгин кожа деткижип чораан эштериниң кайызын ол дээр, шупту хүндүткелдиг башкылар – Арбылдай Күжүгет, Нина Анжиганова, Валентина Күжүгет, Мария Сарыглар, Альбина Бобылева, Ольга Крипан, Луиза Крылова, Галина Хайдып, Валентина Ооржак, Долаана Салчак, Чечек Ооржак, Татьяна Дамбар, Антонина Шыырап дээш оон-даа өскелер.

Бо хүннерде аңгы-башка чоруур-даа бол, айтыржып, сураглажып, бо өртемчейден элекке аъдының бажы хоюп чоруй барган эштерин сактып, чүректерде солун төөгүлерни эргий чугаалажып чоруурлар.

Зоя Сагдыевнаның эң-не онзагай талазы улуг коллективин чаңгыс бүле дег демниг, ол-бо деп аңгылажыр чүве-даа чок кылдыр хөй чылдарда удуртуп чорааны болур. Башкының удуртканы ийи дугаар школага башкы болуп каңнаттынган, ынак өөреникчилерлиг, солун үени чурттап эрткен, ол дээш өөрүп чоруур мен.

85 харлап турар ынак Зоя Сагдыевнага кады ажылдап чораан эштериниң база Ак-Довурак хоорайның "Өлчей" лицейиниң башкыларының мурнундан ам-даа хөй чылдар дургузунда чагыг-сүмезин аныяктарга берип, узун назылаарын, кадыкшылы быжыг боорун күзээр-дир бис.