1930-1932 чылдарда ок-чепсектиг үймээннер

    0
    5

    Тыва Арат Республикага 1920 чылдарның төнчүзүнге чедир мал болгаш чер ажыл-агыйларының эштежилгелери (МЧАЭ) чоорту тургустунуп, коллективтиг ажыл-агыйларның ора-сомазы хевирлеттине берген. МЧАЭ-лерге өг-бүлезиниң кежигүннери эвээш, хөй санныг мал-маганныг хууда ажыл-агый тудар аргазы чок тыва араттар болгаш орус тараачыннар демин кадып турганнар. Хөй ажы-төлдүг, төрелдерлиг араттар болгаш тараачыннар МЧАЭ-лерге кирбейн, хууда ажыл-агыйын боттары тудуп, күрүнеге үндүрүглер төлеп турганнар.

    Ажыл-агыйның хууда хевирин хүлээп көрбес революсчу идеяны Совет Эвилелиниң өөредилге черлеринге боттарының угаан-бодалынга сиңирип алгаш келген Тыва Арат Республиканың аныяк удуртукчулары МЧАЭ-лерден “бажы дескинип”, коллективтиг совет ажыл-агый (колхоз) хевирин тургузарын дүргедедир деп шиитпирлээннер. Ол дээрге бир талазында, ССРЭ-ге чорудуп эгелээн “колхозтаашкынны” майыктап үлегерлеп алганы болган. Тываның Араттың Революстуг Намының 1932 чылдың февраль-март айларда болган тоску съездизинге 5 чыл дургузунда хууда ажыл-агыйларны коллективчидерин калбаа-биле ап чорудар деп шиитпирни хүлээп алган.

    Шыырак хууда ажыл-агыйлыг тыва араттар болгаш орус тараачыннар колхозтарга кирер хөңнү чок болганнар. МЧАЭ-лерниң кежигүннери-даа болза, көшкүн амыдыралга чаңчыккан тыва араттар сууржуң амыдыралче шилчииринге удурланганнар.

    Совет Эвилелиниң деткимчези-биле эрге-чагыргазы быжыга берген, аг-шериглиг, суд болгаш кеземче органнарлыг апарган ТАР-ның чазаа хууда ажыл-агыйларны күш-биле база боттандырып чорудар аргалыг апарган. Ынчангаш бай-шыдалдыг араттарны болгаш тараачыннарны, колхозтарже кирер күзели чок кижилерни совет эрге-чагырганың дайзыннары деп чарлап, оларның мал-маганын болгаш эт-севин колхозтарже күш-биле хураап ап эгелээн.

    Колхозтаашкынга удурланганнар мал-маганын хөйү-биле өлүрүп, ооң эъдин төрелдеринге болгаш таныыр кижилерге үлеп, тараа дүжүдүн чажырып шыгжап турганнар. Ол чүүл чоорту ок-чепсектиг үймээнче шилчээн. 1930 чылдың чазын Хемчиктиң араттары үймеп үнгеннер. Оларның аразынга 1924 чылда Хемчик үймээниниң киржикчилери база бар болган. Тываның Араттың Кызыл Шерииниң аъттыг эскадрону ол үймээни чылча баскан. Үймээниң 139 киржикчизин тудуп, каржы-дошкун ээриидээн, оларның аразындан 14 кижини адып өлүрген, элээн хөй кижи Моол таварты Кыдаттың тывалар чурттап турар Синьзян можуже дезип чоруткан дугайында медээлер Тываның төөгүзүнүң дугайында номнарда бар.

    1932 чылда Кунгуртугга хып үнген үймээнни Хертек Шилги-Бызаа, Иргит Бадыраа командылаан аъттыг эскадрон баскан. Тере-Хөлге болган тулчуушкунга 70 үймээнчи өлүрткен, дириг артканнары Моолче дезип үнген.

    Тываның орус суурларынга база колхозтаашкынга таарзынмаан орус тараачыннар үймеп үнгеннер. Бот башкарлыр орус күш-ажылчы колонияның удуртулгазы кызыл партизаннардан онза даалгалыг отрядтарны тургускаш, ол үймээнни шиитпирлии-биле баскан. Хартаачыларның чамдыызын адып өлүрген деп медээлер Тываның төөгү материалдарында бар.

    Черле ынчаш чүгле Тывага эвес, совет Россияның губернияларынга колхозтаашкынга удурланган тараачыннарның тура халыышкыннары 1920 чылдар төнчүзүнде 1930 чылдар эгезинде хып үнгүлээн, Кызыл шеригге каржызы-биле бастырган дугайында төөгү медээлеринде демдеглээн.

    Реклама