Аравэчи кырган-ава 98 харлаан

    0
    49

    Хову-Аксының назылап кырааннар болгаш инвалидтер бажың-интернадының эң улуг назылыг хоочуну Чолапаа Опайевна Оюн чоокта чаа 98 харлаан. Ук социал хандырылга чериниң удуртулгазы Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилеринге деңнеп каан хоочун, тылдың ишчизи энениң төрүттүнген хүнүн “Демография” национал төлевилелиниң чорудуу-биле хемчеглер планынче киирген.

    Чолапаа Опайевна байыр чедириишкиннерин кезээде арынында чайнап чоруур хүлүмзүрүү-биле хүлээп алган. Интернаттың ажылдакчылары кырган-аваны кажан-даа ундаравас болгаш кезээде омак-хөглүүн демдеглеп турарлар. Ол социал албан чериниң улуг өг-бүлезиниң идепкейжи кежигүнү. Хоочун шевер эне даараанырынга, номчуттунарынга, шериг үезиниң ырыларын күүседиринге ынак.

    Мугур чүс хар чоокшулаан кырган-аваның сактыышкынындан: “Мен 1940 чылдың чайынында, ынчан Көк-Булуң сумузунуң херээженнер дасыының даргазы Күрүмаа дээр чеңгемниң сүмези-биле аравэ кежигүнүнге кирип алган мен. Аңаа киргеш, бады-илергей биледин холга туткан соонда, бодун улуг кижи деп санап, күрүнезиниң база чонунуң мурнунга харыысалгазын угаап билип эгелээр боор чүве. Ынчан бистер чеди хонгаш-ла, бир аалга чыглып турган бис.

    Октябрь революциязының салдары-биле Тывага хувискаалдың өөскээниниң, ТАР-ның тургустунганының төөгүзү болгаш өске-даа болуушкуннарны биске ынчан Сереп Оюн башкы төөгүп, тайылбырлап берип турган. Ооң мурнунда мен Көк-Булуң база Межегей школаларынга номчуп, бижип, саннарны казып-кадып, үлеп-көвүдедирин өөренип алган мен. Бистиң ынчан өөренип турган бижиивис латин үжүктерлиг, эрги тыва бижик-ле болгай. Сөөлүнде орус үжүктерлиг бижикти, 1941 чылда дун оглумну чиигээним соонда, улуг бодум өөреникчилер кыдыындан өөренип албдым.

    1941 чылдың чайынында «Акы-дуңма улуг ССРЭ-же фашистиг Германия халдаан! Дайын эгелээн!» деп чар-медээ чедип келгенде, ынчан өг-бүлелиг турган мен. ССРЭ-де байдалды болгаш фронтучу медээлерни төптен сургакчылар кээп, чонга үргүлчү таныштырар. Чонга медээ тарадырынга кончуг идепкейлиг аравэчилер киржип турган. Ынчан телефон бар эвес, солуннарны таалыңга суп алгаш, аалдар кезип тарадыр болгай. Ол чылдарда мээң сагыжымга арткан уттундурбас болуушкун – ополченге киришкеним. Ополченнээри дээрге-ле, колдуунда шериг херээнге өөренири боор чүве. Бисти ынчан Араттың революстуг шериинден тускай офицер дайынчы мергежилделерге болгаш дайылдажырының эге билиглеринге өөредип турган. Мергежилдерниң аразындан хайгыыл эң солун.

    1944 чылда ТАР ССРЭ-ниң хүрээлеңинче каттыжып киргенде, меңээ ынчан 21 харлыг, өглүг-баштыг, ажы-төлдүг кижиге ол болуушкун уттундурбас болуп арткан. Ооң мурнунда тыва эки турачыларны Улуг-Хемниң ол чарыынга фронтуже үдеп турда, бистер кезек аравэчилер аңаа албан-биле чеде бердивис. Чүге дизе бистиң сумувустан акыларывыс, дөргүл-төрелдеривис фронтуже аъттанып турган. Кижи дайынче бодунуң чоок кижилерин үдеп чораан эвес, аажок берге чорду. Канчаар-даа кадыгланырга, карак чажы бадып-ла турар. 1945 чылдың май айда тиилелге хүнүн найысылалывыска байырлап турда, Улуг-Шанганга ыяш кезип тургаш, ону көрбээним хомуданчыг. Сөөлүнде дыңнаарывыска, чыылган чон ыглаары ыглап, каттырары каттырып, ылап-ла өөрүшкүлүг байырлаан болган.

    1948 чылда колхозтаажыышкын эгелээн соонда, бүгү чон хуу амыдыралдан колхозчу амыдыралче кирдивис. Эге үезинде кижи бодунуң холу-биле азырап алган мал-маганын ниитиниң малы кылдыр колхозка салырга – хомуданчыын! Ол үеде «малым колхозка салбас мен» дээр аргаң бар эвес, «контр» дирти бээри мыя бо. Ынчангаш өг-бүлевис хөй малын колхозка дужааган. Ачам мал-маганы дээш улуг-ла ундараваан. Ол бистиң аравыска 1965 чылга чедир чурттады. Кижиниң өөренмес, чаңчыкпас чүвези чок. Чоорту колхозчу амыдыралга чаңчыга берген бис.

    1953-54 чылдарда өөм ээзи Дылбаа Өөлетович-биле кады Бии-Хемниң Борбак-Хаак, Чеди-Хөл деп черлеринде мал чыыр баазадан Абакан хоорайга чедир чылгы сүрүп чедирген бис. Ынчан бистиң бригадиривис Багай-оол Оюн, эштеривис назы-хары дөгүй берген акыйлар Дөңгүр-Көк, Судакпан. Шупту беш кижи бис. Баазадан чылгыны хүлээп алыр бетинде-ле, кижи бүрүзүнүң паспортун алгаш баар, оон малды онча-менди чедирген соонда, дедир эгидер. Ол үеде мал чидирген кижилерниң паспортун бербес, Абакан хоорайга алды азы бир чыл иштинде албадап ажылдадыр.

    Аъш-чемни орукка машинадан дүжүрүп берип чоруур. Идик-хеп, аъш-чемни бир аътка чүдүрүп алырга, чылгы-биле кады боъш чоруп орар боор чүве. Саян сынын ашкаш, Абакан бетинге ажык шөлдерге чеде бээрге, чылгы шупту Тываже хая көрнүр, элдеп чүве. Чылгыны дужааган соонда, ажылдаан акшаны алыры-биле Кызыл-Хөл деп черже демир-орук-биле чедер. Дедир кээрде, Улуг-Хемниң ол чарыынга, Дөгээ дааның чоогунче ырай бергеш, аңаа дүн эрттирип алыр бис, чүге дизе мал сүрүп чораан акшалыг кижилерниң үптекчилерге таваржы берип болур.

    Бистер Кара-Хаакка малчыннап чорувуста, өөм ээзи чок болган, ынчангаш мен чуртумче чанып келдим. 1974 чылдан эгелээш «Коммунизмниң херели» совхозка шаңнал-макталга чедир ажылдап, орден-медальды-даа ап, хүндүлүг дыштанылгаже үне-даа бергеш, малчыннап келдим. Сөөлүнде назы-харым улгаткаш, Кочетов суурга угбам Күнзеңмаа-биле кады чурттап олурдувус.

    1998 чылдан эгелээш Хову-Аксының кырганнар интернадында чурттап тур мен. Мен ында идик-хеп аймаан даарап орар мен. Чүгле сөөлгү үеде карак баксыраан. Мен социализм үезинде чурттап чораан азы ССРЭ-ниң хамаатызы болганымда, кижизиттинип өскеним коммунизмниң чырык үзелинге кажан-даа шынчы болуп артар мен».

    Реклама