Чүге кыдаттар Чиңгис-Хаанның моолдарын тиилеп шыдавааныл?

    0
    1

    Ортаакы чүс чылдарда Кыдат амгы үеде ышкаш мындыг улуг чурт турбаан. Төвүт (Тибет), Манчы-Кыдат (Маньчжурия) база Иштики Моол ооң хүрээлеңинге турбаан, ынчалза-даа делегейниң улуг-өндүр империялары-биле бир деңге ол элээн улуг күрүне деп санадып турган. Бо черниң күчү-күжүн дайынзырак, чогаадыкчы болгаш хөй санныг чону тодараткан.

    Дээр адааның күрүнези бодунуң төөгүзүнүң кол кезиинде даштыкының дайзыннарын аңгылаштырып, а ооң соонда тулчуушкун шөлүнге тиилеп алырын кызыдар турган чүве болза, иштики чөрүлдээлерден – эргетен дүжүметтерниң болгаш феодалдарның адааннажылгазындан, а ол ышкаш өйлеп-өйлеп кээп турган экономиктиг турум эвес чоруктан камгалаттынмаан.

    Чогум-на шак-ла ынчаар Х чүс чылдың эгезинде улуг болгаш күчү-күштүг Тан салгалы буурап дүшкен, ону даштыкы дайзыннарның халдаашкыны эвес, а төп чазак биле шериг даргаларының аразында чөрүлдээлер божаңнаткан. Соңгу можуларны эжелеп алгаш, аңаа боттарының күрүнелерин тургускулап алган алыскак-чиксек кожалар ындыг турум эвес байдалды доп-дораан ажыглааннар. Ховуга Чиңгис-Хаанның күрүнези көстүп кээриниң үезинде ындыг күчү-күштүг күрүнелерниң бирээзинге чжурженьнерниң Цзинь империязы хамааржып турган.

    Ооң хартаачылары моолдарга хамаарыштыр биеэде чорудуп келгени политиказын ажыглап турганнар –оларның каттыжарын болдурбайн, бот-боттарынче ыдалап, аразынче сөөк октап келген. Ындыг болганда, улуг хаан кылдыр ону соңгаанының соонда, Чиңгис-Хаанның эң баштайгы чугула херээ — мурнуу кожаларынче халдаашкын болганы чугаажок. Бир-тээ Кыдаттың соңгу чүгү Моолдан ындыг-ла кончуг ылгалбайн турар болганда (даглар колдаан, шынаалар эвээш, хемнер хөй), маңаа чаңчылчаан хову чаа-дайынын эгелээн, чыгдынып-белеткенири, шимченири белен болгаш аңаа көшкүннер артык күштүүн көргүскеннер.

    Кыдат-чжурчжэнь шериг чеже-даа сан талазы-биле ажып турза, хову чурттуглар каяа ажыктыгыл аңаа тулчуп турганының ачызында кезээде тиилеп турган. Удаваанда кыдаттарның паараңынга ырбаашкын, дайзынның талазынче чайгылар чорук көвүдээн.

    Мурнуу чүкте хөй кижилиг, экономика талазы-биле быжыг-күштүг Сун империязы артып калган, ону кыдат национал салгал ушкарып-башкарып турган. Ооң шерии эңме-тик чок, кызыгаарларын быжыг шивээлер четкизи хүрээлээн, дайынчыларында дарылыг чепсектиң баштайгы өгбелери болур ракеталар болгаш от бүлгүртүр чепсек бар. Кыдаттар боттарының чер-чурту дээш тулчуп турза-даа, кедизинде барып “черликтер” деп адаары көшкүннерге аштырып алган.

    Чүге?

    Баштайгы чылдагааны үстүнде каксы бердинген. Кыдаттың Янцзы хемден соңгу талазы моол аъттыг шеригге дайын-чаа хөделиишкиннерин чорударынга хөлчок таарымчалыг. Маңаа хеп-хенертенниң үптеп-халдаашкынныг, тактиктиг аткаарлаашкынныг чаңчылчаан хову дайынын чорудуп боулур. Ындыг хевирниң дайынчы хөделиишкиннеринге көшкүннер кезээде артык күштүг.

    Ийиде, мындыг чүүлдү база катап чугаалап каары чугула. Чиңгис-Хаанның салгакчыларының ортузунда чөрүлдээлерниң база Сун империязы-биле үскүлежиишкиннерниң үезинде моолдар Ортаакы Азияны, Чоокку Чөөн чүктү, Чөөн Европаны чаалап алган болгаш бодунуң эргелелинде дыка хөй курлавырларлыг база чепсек-дериглиг турган. Чижек кылдыр алырга,элээн хөй шивээлерже шаап халдап турда, моолдарга бараан болуп турган мусульман инженерлер барыын крестоносчулардан үлегерлеп алганы шывадаар машиналарны тудуп бергеннер. Кыдатың мурнуу чүгүнүң чону хөлчок хөй болгаш кайгамчык бай-шыдалдыг, ынчалза-даа көшкүннерниң аг-шериин тиилеп шыдаваан.

    Үште, Мурнуу Кыдат чылгы мал өстүреринге таарымчалыг эвес. Ындыг болганда, Сун салгал кол нуруузунда чүгле чадаг-шеригге ынанып болур, ынчалза-даа ооң саны удурланыкчыны ажыпкы дег деңнелге чедеринге ырак.

    Ындыг болзажок, кыдаттар дөртен ажыг чыл чаалажып келгеннер, оларның аштырып-тиилеттирери безин чөгенчиг турган. Олар оон-даа соңгаар удурланып болур турду-ла ыйнаан, ынчалза-даа чурттуң кол девискээринге дүлгүүр болур чугула шивээни, дөртен ажыг чыл шудургу удурланыышкынның соонда, моолдар саттыныкчы чоруктуң ачызында чаалап алганнар. Шимченип-хөделиринге херек калбак делгемче үнгениниң соонда, оон ыңайгы чаалап алыышкыннар чайлыг чүве апарган болгаш 1279 чылда моолдар төнчү тиилелгени чедип алганнар.

    #ТМГмедээлер #Тыва #Тывамедээ #Тывадыл #Тывамедиагрупп #Тува #Tuva #TMG #TMGNEWS #Tuvanews

    Реклама