Чүге тывалар Чиңгис-Хаанның калчаа дайынчылары болганыл

    0
    1

    Чиңгис-Хаан, (ол үеде Темучжин), ооргаланып, даяныпкы дег идегелдиг эш-өөр чокта, кайын-на өндүр-улуг шериг баштыңчызы апаар турган чүве деп. Хаанга чоок кижилерниң аразында чүгле моолдар эвес, а ынчангы үениң эң дээре дайынчылары деп санадып турган тывалар-урянхайлар база турган.

    Моол-татар чаалап алыышкыннарның төөгүзүнде Сүбедей-Маадырның (Багатурнуң) ады ханныг үжүктер-биле бижиттинген. Урянхайлар аймаанга төрүттүнгеш, ол кайгамчык күчү-күштүг, шыдамыккай, өлбес-читпес кижи кылдыр өзүп келген. Дайын-чаага алган балыг-бышкыны турзажок, ооң иштинде өкпезин согун-биле база өттүр аттырган, ол 72 хар (1176-1248 чч.) чурттаан. Ол үениң деңнелинден алырга, кайгамык улуг чедиишкин-дир.

    Темучжинниң үезиниң тывалары

    Алтай-Саян дагларынга күжү, шудургузу болгаш аваангыры-биле өске арткан чоннардан ылгалып турар урянхайлар аймаа хевирлеттинген. Олар дошкун-шириин байдалдарга чурттап, адыглар болгаш те-чуңманы аңнап, девискээр дээш демиселге ёзулуг дайынчылар болганнар.

    Чиңгис-Хаанның шерииниң өзээ ындыг дайынчылардан тургустунган турган дээрзин Сүбедей кышты халдаашкын кылырынга эң таарымчалыг үе деп санап чорааны хөйнү чугаалаар. Шала депшилгелиг чоннар соокта чайын-чаа чорударындан халагзырап турда, ооң кадыр сынныг дагларга өскен шерии ажыг соок-чарда безин чүс-чүс километрни херексевейн эртер.

    Урянхайлар демир-дес кылыры-биле алдаржааннар. Сүбедейниң адазы дарган кижи чораан, ол оглун эң эки чепсек шилиириниң чажыттарынга өөреткен. Амгы үеде безин Моолда эртип турар маргылдааларга буряттар-биле чергелештир тывалар эң тулган ча адыкчылары болуп турар.

    Урянхайларның чадаг шерииниң чалары өскелерниинден узун болур, ынчап кээрге, согуннуң ужугары база ыракшылдыг. Ындыг чепсекке кара чажындан өөренир апаар. 4-5 харлыг оолдарны аът мундуруп, узун орукка, бергелерге өөредир. Херек апарза, аъттың саадын деже кезипкеш, изиг хан ижип, тодуп аарлар.

    Чиңгис-Хааның төрел-салгалын шинчилеп турган төөгүчүлерниң бадыткап турары-биле алырга, ооң төрел-бөлүүнүң кыс талазы тывалардан укталган болуп турар. Бодавыже, ол бүгүнү билир болгаш, Темучжин урянхайларга өршээлин көргүзүп, эрге-чагырганың шыпшыынга чедирип, бодунуң бүзүреткен кижилери кылып чораан.

    Дайзыннарга болгаш боттуң кижилеринге кээргел чогу
    Сүбедейниң удуртканы шериглерниң каржы-дерзиизиниң дугайында херечилелдер чыл бижимелдеринде бар. Бүдүн-бүдүн кодан-турлагларны хоозурадып, “улуг, бичии дивейн, дөгерезин селемелеп өлүрген” деп, бир бижимелде айыткан. Чамдыкта туттурган эр кижилерни шеригниң мурнунга камгалал халып шынарлыг чыскаап алыр. Венгр бадарчы лама Юлиан мынча деп бижээн: «Чаалап алган черлериниң бүрүзүнге олар айыылзынган азы удурланып болур деп санааны нояннарны болгаш ызыгууртаннарны доп-дораан өлүрер. Тулчуушкунга ажыглап болур шериглерни болгаш сууржуң чурттакчыларны чепсеглээш, күзевейн турда-ла, чаалажыры-биле мурнунга сүрүп алыр».

    Шериг баштыңчызы чүгле дайзыннарга эвес, а иштики шериг чурумун үрээннерге база кадыг-дошкун. Чиңгис-Хаанның чурумчудуп кииргени чаңчылдарын ёзугаар, дайын шөлүнден ырбап-дескен бир дайынчының орнунга, бүдүн арбанны, он кижини, өөредиг кылдыр шаажылаар. Бир эвес арбан дезер болза, чүс кижини өлүрер. Бодунуң дайынчы эжиниң душ болуп орукка адып каапкан эдин алымнап алган дайынчыны база ындыгдошкун кеземче манап турар. Артык кириштиң чок болганы дээш безин харыысалга онаары көрдүнген. Шак мындыг кадыг-шириин сагылга-чурум Чиңгис-Хаанның шериин дем-быралыг база тиилеттирбес болдурган.

    Тактика болгаш стратегия

    Наполеон чөрүшкек мөзү-шынарлыг Сүбедейни аажок кайгап-магадаар турган. Ол, карачал дарганның оглу, өндүр-улуг чагырыкчылар-биле бир деңге сооттажып, кажан-даа олардан коргуп, сүртеп чорбаан, чаңгыс хүндүлээри, бөгүн уштуп сөгүрүүр кижизи Чиңгис-Хаан ол. Сүбедейниң 1223 чылда Хаялыг (Калка) хемге болган тулчуушкунга тактиказын дыка хөй шериг баштыңчылары ажыглааннар.

    Ук кажар арганың утказы чүдел дизе, биче күштерни ажыглап тургаш, тиилелге мыяда келген дээрзиниң меге оштаашкынын дайзынга сыгаары база ону баш бурунгаар салган кедегже элзедири болур. Чыылган орус нояннарже дипломаттарны чоргускан, оларның чедирген сөс-домаа болза: «Половчуларның күткүдүнге алзып алгаш, биске удур үнгениңерни дыңнадывыс, а бис силерниң черлериңерге, хоорайларыңарга, суурларыңарга дегбээн бис; бис силерге удур келбээн бис, а, дээр-деңгерлерниң авыралында, чалчаларывыс болгаш аъттарывыс ажаакчылары половчуларны кезедир дээш келген бис.

    Бистиң-биле тайбың-чыргалды чарыңар; бир эвес олар силерже маңнашса – боттарыңардан ырадыр ойладыңар база аал-оранын алымнап алыңар; олар силерни дыка хөй каржы-бузутка таварыштырган деп дыңнаан бис; ол дээш бис оларны соп турар бис». Орус нояннар элчиннерни өлүргеш, шериин моол-татарларга удур үндүрген.

    Олар Сүбедейниң, Джебениң болгаш Тохучарның эвээш кижилиг отрядтарын ийи катап чылча шавар аргалыг болган. Тиилелге мыяда келген дээрзинге бүзүрээн каттышкан шериг Калка хемни кежип эгелээн. Маңаа киев русичилериниң болгаш половчуларның каттышкан шерии база катап моол-татарларның эвээш кижилиг отрядынга таварышкаш, ону сүрүп чорупкан. Шеригниң чыскаалы үрелген, половчулар мурнап чоруп каан, а киев нояннарының отрядтары саадап чыдып калган. Чогум-на бо үеде моол-татарлар шерииниң кол күжүн буруңгаарладып халдаан. Половчулар ырбап дезипкеннер, а орустарның шерии аштырыышкынга таварышкан. Генрих Латвийский бодунуң «Ливонияның төөгүлүг болуушкуннарында» өлүрткен русичилерниң саны 100 000 чедип турган деп бадыткаан. Сүбедейниң оптуг-кажар болгаш хоралыг чоруу дедир орукка половчуларның аг-шериин узуткаар арганы берген.

    Сүбедейниң болгаш ооң сурукчуларының шерии тодаргай-чиге планныг хөделир турган. Мурнуку одуруунда – туттурганнар болгаш чиик шериг, оон соонда дайзынның чыскаал-одуруун то-быдарадыр болгаш оларга коргуп-сүртээшкинни болдурар сорулгалыг ча адыкчылары. Адактың соонда аар камгалалдыг аъттыг шериг. Дайзынны могадып-шыладыр хеп-хенертенниң үүрмек үскүлежиишкиннериниң тактиказын база болганчок ажыглаар турган.

    Чиңгис-Хаанның оң холу, карачал тыва-урянхайның оглу, ол моол империяның кызыгаарын Кыдаттан Кавказка чедир калбартып, улуг күрүнени тургузарының төөгүзүнге балалбас исти арттырган. Темучжин өлген соонда безин ол дайынчының оруун уламчылап, Чиңгис-Хаанның уйнуу Батыйның дагдыныкчызы болуп келген.
    Амгы үеде тыва-урянхайларның кол нуруузу Россия Федерациязында чурттап чоруурлар, эвээш кезии – Кыдатта болгаш Моолда.

    Реклама