Энциклопедияның эң онзагай байлаа – ында кирген кижилер болгаш оларның салым-чолу

    0
    28
    Россияның Президентизи В.В. Путинниң Грантылар фондузунуң деткимчези-биле Урянхай-Тыва энциклопедияның I-ги кезээ (том) чырыкче үнген. Ооң электроннуг хевири-биле Тываның чону болгаш өске-даа черлерлерниң кижилери таныжып эгелей бергилээн. Тыва Арат Республиканың 100 чылын демдеглеп турар төөгүлүг чылда тыва эртемденнерден республиканың чонунга ол улуг белек болган. Ам бо хүннерде энциклопедияның II томун ооң тургузукчулары ажылдап доозуп турар.
    Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң шажын-чүдүлгени, оларның-биле холбашкан езу-чаңчылдарны шинчилээр бөлүүнүң эргелекчизи Ульяна Павловна Урянхай-Тыва энциклопедияның эң онзагай байлаа – ында кирген кижилер болгаш оларның салым-чолу, ажыл-херээ, оларның киржилгези-биле болгулаан төөгүлүг болуушкуннар, чедиишкиннер деп демдеглеп турар.
    – Амгы үеде Урянхай-Тыва энциклопедияның ийи дугаар кезээн парладырынга белеткел ажылын кылып турар бис. Бо хүннерде номнуң бирги кезээ чырыкче үнген. Ук кезекте “А”-дан “К” деп үжүкке чедир ийи муң ажыг янзы-бүрү билиглер, билиишкиннер, болуушкуннар, кижилер дугайында бижиттинген янзы-бүрү хемчээлдиг чүүлдер кирген. А ийиги кезээнче “Л”-дан “Я” деп үжүкке чедир үш муң ажыг чүүл бижиттинген.
    2019 чылда грантының бирги чадазын ойнадып алгаш, сөс азы билиглер курлавырының чыылдазының үезинде энциклопедияның ажылынга киржир деп күзелин илереткен эртемден бүрүзү бодунуң назынының дургузунда шинчилеп келгени эртеминиң угланыышкыннарының аайы-биле сөстер, билиглер, билиишкиннер, болуушкуннар болгаш ук угланыышкынга үлүүн киириштирген ийикпе, азы ооң-биле холбаалыг чүүлдерни сайзыраткан, шимчеткен, кандыг-ла бир арга-биле аңаа киржилгелиг, хамаарылгалыг болган кижилерниң аттарын чыыр ажылды чорудуп эгелээннер. Оларның ачызында ниитизи-биле 12 муж ажыг “кара” сөстер деп адаар билиглер аттары чыгдынган.

    Мындыг улуг ажылды кылып бүдүреринге улуг күш негеттинер

    Баштай дээрезинде планнап бодап турганы-биле энциклопедияны үш кезектиг кылыр деп турган бис. Ук бодалды херек кырында бүрүнү-биле боттандарыптар аргалыг турган болзувусса энциклопедияже ниитизи-биле ол чыгдынган 12 муң ажыг билиглер дөгерези кире берип болур турган. Ынчалза-даа энциклопедияның ажылын херек кырында тудуп кириптеривиске билдинип келген чүүл – мындыг улуг ажылды кылып бүдүреринге улуг күш негеттинери бадыткаттынган. Ол күш чүүден тургустунарыл дээр болза, энциклопедия ажылын шиңгээдип алган, аңаа бүгү талазы-биле мергежээн, тускай билдилиг эртем ажылдакчылары негеттинер болуру илереп келген.
    Бистиң Тывага мооң мурунунда онзагай чурумга чагырткан энциклопедия деп номнар кылбайн турганы-биле бисте ындыг билди чок болганы илереп келген. Эртем ному азы эртем чүүлү бижиири биле энциклопедия чүүлү бижип тургузары ийи аңгы ажыл болур деп чүүлдү ону кылып эгелээш эки билдивис. А энциклопедия кандыг-даа ажыл-агыйлыг кижилерге кедергей херек төөгү чүүлдери мөөңнеттинген билиг номнары болган соонда, Тывага амыдыралдың янзы-бүрү адырларынга хамаарышкан энциклопедиялар кылыр тускай эртем төвүн ажыткаш ажылдадырының чугулазын бо ажылды херек кырында кылып, тудуп тургаш дыка эки билдивис. Ынчангаш, грантының тургустунган хуусаазының аайы-биле бо удаада чүгле ийи кезектиг энциклопедия кылырынга күжүвүс, харык-шинээвис чедер болган.

    Бистиң ажылывысты аныяк эртем болгаш күрүне ажылдакчылары уламчылаарынга идегээр бис

    2020 чылда грантының ийиги кезээ-биле энциклопедияның I томун кылыр ажылче шымнып кирген бис. I томче “А”-дан “К” деп үжүктер кирген. Ооң сөс чыылдазы 2020 чылдың декабрь 20-де доозулган. Ол үеден эгелээш Россияның, Тываның маадырлыг чорук кылгаш азы шылгараңгай аңыл-херээ дээш күрүне чергелиг шаңналдар алыр төлептиг болган, база кандыг-бир көскү бедик эрге-дужаалга томуйлаткаш чедиишкиннерлиг болган, эртем чадазы чедип алган кижилер дээш оон-даа өске улус кирбейн баар. Азы. Ону улус билбейн барып болур, ынчангаш хомудал үнүп келбези-биле онзагайлап айтып тайылбырлаары чугула.
    Энциклопедияже эрткен үелерде ийикпе азы амгы бо үеде чурттап амыдырап чоруур кижилерниң дугайында чүүл бижип киирерде, Тываның база Россияның күрүне чергелиг шаңналдарынга четкен кижилерни тускай тургузуп каан чурум, методиктиг сүме, саавыр езугаар киирер. Дараазында тыва эртемниң аныяк салгалдары бистиң бо солун эгелеп каан ажылывысты уламчылап, энциклопедияның немелде үндүрүлгелерин уламчылаар боор деп идегээр бис. Ол үеде бо ийи кезектиг энциклопедияже аттары кирбейн барган алдарлыг кижилеривисти, онзагай солун болуушкуннарны олар киирер апаар. Чүге дизе, Урянхай-Тыва энциклопедия дээрге Тываның ниити төөгүзүнге, язы-сөөк ылгал чокка маңаа амыдырап, чурттап чоруур бүгү кижилеринге, оларның мээ-медерелинге, сагыш-сеткил культуразынга, уран чүүлүнге, үндезин культуразынга, шажын-чүдүлгезинге, чаңчылдарынга, төрел-бөлүүнге, ооң онзагайларынга, өг-бүлезинге, эт-эдилелинге, тыва хевинге, каасталга чүүлдеринге, аяк-савазынга, аъш-чеминге, чер-чурттарынга, маңаа болуп турган солун болуушкуннарга, онзагай черлерге, тураскаал шынарлыг билиглерге, бойдузунга, дириг амытаннарынга, чериниң онзагайынга, үнүштеринге, курт-кымыскаянга, куштарынга, байлактарынга, аржаан-сугларынга дээш оон-даа өске Тывага хамаарылгалыг билиглерге тураскааткан ажыл болур.
    Энциклопедияларның төөгүзүн өөренип көөрге өске чурттарда оларны бурунгудан тура бирги үндүрүлгези, ийиги немелде үндүрүлгези дээш үе-үе аайы-биле немеп-ле турган болур. Ынчангаш, бистиң бо эгелеп каанывыс ажылывысты тыва аныяк эртем болгаш күрүне ажылдакчылары соксатпайн уламчылаар боор деп идегээр бис. Чүге дизе чоннуң, чурттуң төөгүзү чаңгыс черге турбас. Ол ышкаш чурт сайзырап, кижилер төрүттүнүп, маадырлар хүн бүрүде тыптып, төөгүлүг болуушкуннар уламчылап турар болгай. Ындыг төлээде, оларны уттундура бербези-биле, энциклопедяга мөңгежидери дыка чугула ажыл болур.
    Энциклопедия деп номнарны кижи төрелгетен бодунуң тыптып сайзырап келген төөгүзүнүң дургузунда үе-үе аайы-биле чүге кылырын кызыдып чорааныл? Энциклопедияларда делегейде, чурттарда болуп тургулаан бүгү болуушкуннарны, аңаа киржилгелиг черлерни, кижилерни кыска-кыска болгаш тодаргай дыл дузазы-биле допчулаан төөгүлүг херечилел материалдары мөөңнеттинген болур. Ынчангаш энциклопедия тургузар, чогаадыр ажыл чоннуң төөгүзүн, каяа, канчаар тыптып келгенин, ук чон, төрел-бөлүк, аймак канчаар хевирлеттинген, кандыг сайзырал оруун эрткенин, ооң бүгү төөгүзүн кандыг кижилер кылып, бүдүрүп турганыл, оларның амыдыралынга кандыг-кандыг болуушкуннар болганын, кандыг сайзыралды чедип алганын, кандыг шаптараазыннарны ажып эрткенил, чоннарның шажыннарын, чүдүлге-сүзүк культураларын, чаңчылдарның кандыг турганын, бо хүнде кандыг янзылыг апарганын дээш шупту чүүлдерни дески кииреринче, херечилээринче угланган ажыл болур.

    Төөгүнүң элеп-читпес херечизи болур

    Үе аайы-биле энциклопедия чаарттынып кылдынып турар. Үе чеже-даа сайзырап, улус-чон компьютер, смартфон, интернет, соцчеткилер ажыглап турар болза-даа, саазында бижиттинген төөгүлүг материал төөгүнүң элеп-читпес херечизи болур. Грант ажылының чуруму езугаар Урянхай-Тыва энциклопедияны бүгү суму-кожууннарга үлеп, тарадыптар болгай бис. Ынчангаш ыраккы кандыг-бир интернет четпээн суур черге болза, школачы уруглар энциклопедияны ажып, башкызының берген онаалгазынга хамаарыштыр херек чүүлдү бо номдан белени-биле тып алыр аргалыг болур. Кандыг-бир билигге хамаарыштыр энциклопедияны сонуургап көрүп тура, ук билигни оон-даа ханыладыр билип алыр бодал тыптып келир болза, энциклопедияда бижиттинген ук чүүл кандыг эртемденниң бижип кааны номунга даянып тургаш тургусканын билип алгаш ооң ажылдарын ном-саңнарындан дилеп тып, оларны ханыладыр өөренип, танышкаш билиин бедидер арганы бистиң тургусканывыс энциклопедия ажы-төлге, салгалдарга, ниитилелге айтыкчы-справочник хевирлиг хүлээлгени күүседир болур.

    Бүзүреливис болгаш ынаныжывыс улуг

    Амгы үеде 10 хире бөлүк эртем ажылдакчылары энциклопедия кылыр ажыл чурумунуң аайы-биле ажылдарны үлежип алгаш ажылдап тур. Шажын-чүдүлгеге хамаарышкан сөстер, билиглер менде онаашкан. Бистер материалдарывысты номчуп каарывыска, дараазында база улуг редакторлар хынаар, оларның соонда кол редакторлар хынаанының соонда катап база бистерге – эге чергениң редакторларынга эглип келир. Үш чаданың ажылы.
    Грантының тургускан чурумун езугаар сентябрның сөөлгү хонуктарында бирги томга хамаарыштыр отчеттуг ажылывысты медээ 10 экземпляр үнүп келирге октябрь эгезинде кылдывыс. I томнуң улуг 1000 ажыг кезээн Абаканда парлап турар. Удавас бүрүнү-биле парлаттынгаш Тывага чедип келир.
    Амгы үеде II дугаар томнуң угланыышкыннар аайы-биле редакторлаар ажылы адакталып турар. Хөй күш, үе энциклопедия чурумунга дүүштүр сөстер кызырар ажылче чарыгдаттынар боор чорду.
    Грант ажылының онзагайы ооң хуусаазы болур. Энциклопедияны кылып бүдүрүп тура, мындыг улуг угаан, эртем ажылын кыска хуусаада ажылдаар грант акша-хөреңгизи-биле кылырга арай-ла болдунмас болурун билип алдывыс. Ынчангаш, черле моон соңгаар мындыг чижеглиг ажылдар кылырынга Тываның энциклопедия эртеминиң төвүн Тываның Баштыңы В.Т. Ховалыг чоорту ажыдып тургузар дээринге бүзүреливис болгаш ынаныжывыс улуг.
    Энциклопедия ажылының нарын, онзагайын барымдаалап ооң хуусаазын узадыр дугайында чугааны грантывыстың кол харыысаалгалыг кижизи болгаш, Каадыр-оол Алексеевич бо ажылды хынап, хайгаарап, башкарып турар грант ажылдакчызы-биле чаңгыс эвес удаа чугаалажып турду. Ынчап турувуста, ковид деп хамчык-аарыг база нептерей бергенинден шаптараазын тургускан. Чаңгыс черге олуруп алгаш сүмележип тургаш кылыр, удур-дедир бодал солчур, ном-саңнары көөр байдал каш айлар дургузунда соксаан турган. Ынчалза-даа онлайн харылзажып ажылдаар арганы тургузуп ап, улаштыр ажылывыс шуудадып соксаш дивейн ажылдадывыс. Кыска дизе-ле 5-7 чылдың ажылы диин.

    Бо улуг ажылга ниитизи-биле 225 автор киришкен болган

    Бир дугаарында энциклопедияның билиглер курлавырын болгаш дараазында бирги, ийиги томнарже кирери-биле бижиттинген чүүлдерге эң улуг үлүгнү киирген Тываның эртемденнерни, эртем-шинчилел ажылының төптериниң улуг-биче эртем ажылдакчыларын айтыры чугула. Амыдыралдың алыс кандыг-ла бир угланыышкынын, эртем адырында бар чүүлдерни бирден бирээ чокка үттеп-сургап, чиндип, өөренип, шинчилээринге хууда амыдыралының барык бүгү үезин чарыгдаан, аңаа тураскааткан кижилер болганындан оларның билири көъп, көргени хөй, дыңнааны элбек болур.
    Энциклопедия кылып бүдүрер ажылдың херек кырында илереткени болза, Тывада езулуг эртем ажылдакчылары, эртемденнер санының эвээш болуп турары чайгаар эскертинип келир боор чорду. Бо талазы-биле Тыва чазак, күрүне ажылдакчылары, ук ажылды углап-баштап, аңаа сонуургалдыг харыысаалгалыг кижилер кадрлар белеткээр ажылче улуг сагыш салыры негеттинип турарын билдивис. Бир эвес дээди эртем чедип алгаш оон-даа улаштыр бодунуң мергежилин бедидип, эртем чадазы чедип алырынче чүткүлдүг ажы-төлдү илередип, оларны өй-шаанда деткивес болза, эртеми чок чоннарның санынче дыка дүрген кире берип болурунуң айыылы тыва чонга тыптып кээп болур-дур.

    Баштайгы энциклопедияның маадырлары кылдыр киирген

    Мону чугаалап тура, эртем кижиниң Тываның девискээрин мээң бурунгу ада-өгбемден салгап бергени аал-чуртум деп эрге-ажыын камгалаар эң дээди байлак, ажы-төл ортаа байлак, алдын-мөңгүн, аът-мал, акша-хөреңги адак байлак деп бурунгу мерген чугааны сактып чорза чугула боор деп бодаар мен. Ынчангаш, бурунгу үелерден тура бистиң тываларның дорт өгбелеривис-даа, Төп Азияның өске чоннарында-даа эртемниг кижилерни бедик үнелээр чаңчыл үе-түптен тура дамчып чоруурунда ужур бар. Ооң дугайында тоолдарда чугаалап, сагындырып, айыткан болгай. Ынчангаш бо баштайгы Урянхай-Тыва энциклопедияның база бир кол маадырлары эртем-шинчилел ажылдакчылары, эртемденнер – кандидат, доктор, профессор деп бедик аттарны чедип алгаш төлептиг эдилеп, чонунга ачы-дузазын чедирип чоруур кижилеривис болур.
    Эртем ажылынга сундугуп, аңаа хандыкшып, бердине берген кижилер онзагай салым-чолдуг болгаш амыдыралче, долгандыр бойдусче көрүжү өске, чүвениң эчизинге, ханызынга чедир сайгарып көрүп, билип шыдаар, даажын тускай кулактары, чүректери-биле дыңнап, эскерип чоруур кижилер-дир. Ынчангаш, эртем ажылы бижип, бир-ле чүүлдү шинчилээри база анаа эвес ажыл болганда, ооң бир-ле маадырлыг чорук биле дөмейин барымдаалааш, эртем ажылдарын камгалаан кижилеривисти онзалап, бо баштайгы энциклопедияның маадырлары кылдыр киирген бис.
     
    Энциклопедияның эң-не байлак болгаш солун кезектери шажын-чүдүлгеге, тыва дылга, тыва аас-чогаалга, чоннуң үндезин культуразынга, ооң материалдыг эвес культурлуг өнчүзүнге хамаарышкан билиглер болуру чугаажок. Ынчангаш бо энциклопедияны белеткээринге ынаар киирер чүүлдерни бижииринге Тываның дылдың, чечен-чогаалдың болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң (ТДЛТЭШИ) бүгү салгалдарының, ылаңгыя, XX чүс чылдарның бирги болгаш ийиги чартыында чурттап, ажылдап чораан улуг эртемденнерниң, оларның өөреникчилериниң, салгакчыларының шинчилел ажылдары кижи үнелеп четпес улуг ажыктыг болганын демдеглевес арга чок. Бо талазы-биле мен бодум хуумда шажын-чүдүлгеге хамаарылгалыг чүүлдер бижип тура, М.Б. Кенин-Лопсанның хам чүдүлгезинге хамаарылгалыг ажылдарын, база Н.В. Абаев, М.В. Монгуш, О.М. Хомушку доктор, профессорларның бижээни эртем ажылдарының улуг ажыктыг болганын өөрүп демдегледим.

    Тываның барык шупту эртем төптери идепкейлиг киришкен

    Энциклопедияны белеткээр ажылга Тываның барык шупту эртем төптери идепкейлиг киришкен. Ук ажыл Тываның эртемденнерин, эртем ажылдакчыларының билиин, күш-шыдалын бир дугаар чаңгыс черге мөөңнеттингениниң херечизи болган. Олар мооң мурнунда шупту каттыжып келгеш демниг мындыг улуг хемчээлдиг ажылга киришпейн чораан болган. Энциклопедияны кылып кириптериниң баштайгы белеткел хуралынга олар ону чаңгыс эвес удаа демдеглеп, айтып турганнар.
    Бо харыысаалгалыг күрүне чергелиг ажылдың төөгүге ужур-утказын, чонга, чуртка, салгалдарга ажык-дузазын бүгү талалыг угаап-билип, ону изиг сеткили-биле деткээн Тываның бүгү эртем төптериниң удуртукчуларынга, база ажык чаагай сеткили-биле бо ажылдың нарын бергезин угаап, мону кылып кирипкен бистерни дээш баары ажып, чүрээ ыстап, бистерге бүзүрелин илереткен болгаш боттарың күзел-соруу-биле бо ажылга идепкейлиг киришкен эш-өөрге мөгейип, улуг четтиргенивисти катап-катап чылыг-чымчак илеретпес аргавыс чок.
    Оларның аразындан Тываның 60 маадырлар аттыг национал музейиниң эртем ажылдакчыларының улуг сонуургалдыг болгаш шудургу ажылын база демдеглээри чугула. Эртем ажылдакчыларының чамдык бижип четтикпейн барганы энциклопедияның бо бирги үдүрүлгезинче киирер ужурлуг чүүлдерин оларның шалыпкын ажылының ачызында энциклопедияже киирер аргалыг болган бис.

    Мооң мурнунда каяа-даа дыңналбаан, бижиттинмээн, айыттынмаан медээлер база хөй болган

    Энциклопедияже кирген чүүлдерниң авторларының аразында эртем ажылынга хамаарылга чок улус база бар. Бо энциклопедияны кылып эгелей бергеш, база ооң бир ийи томнарын кылып тура, ооң ниити ажылының дугайын грантының удуртукчузу-даа, ында киржип турар өске-даа кижилер каш удаа чонга арбан-сумуларыңарда, аал-оран, өг-бүлеңерде кижи билбес, кым-даа дыңнавааны кандыг-бир маадырлыг чорук, онзагай ажылга киришкен, ат-алдарлыг, шаңнал-макталдыг кижилериңер барыл, биске дамчыдып, медээлеп, оларның дугайында чүүлдерден бижип алгаш биске эккеп көрүңер деп чарлап турган бис. Ооң түңнелинде кежээ кижилер тыптып кээп, солун медээлерни бижип киирип, азы чугаалап, айтып кээп турганнар. Ынчангаш олар боттары бирги энциклопедияның авторлар апаргылаан чылдагааны ында. Ооң девии-биле дыка хөй мооң мурнунда каяа-даа дыңналбаан, бижиттинмээн, айыттынмаан медээлер база хөй болган. Оларны бир дугаар чырыткан чер бо тыва энциклопедия болу берген.

    Моол болгаш Кыдат тываларынга хамаарылгалыг билиглер, материалдар база кирген

    Урянхай-Тыва энциклопедияның бирги, ийиги кезектеринче Моол болгаш Кыдат тываларынга хамаарылгалыг билиглер, материалдар база киргени солун. Бо талазы-биле Цэнгэл тываларының ыдыктап сүзүглеп, дагып чорууру эң бедик ыдыктыг Беш Богда, чурумалдыг Шивээлиг, чаагай Цэнгэл Хайыракан дээн чижектиг ыдыктыг даглары, хөлдери, чер-чуртту, солун салым-чолдуг, төөгүде изин арттырган сураглыг кижилери киргени солун. Чижээлээрге, бүгү урянхай-тываларындан чүгле Ховд тываларында донгак уктуг кижилерде кадагалаттынып арткан “сыры кагар” деп Тэъңгер езулалының болгаш ону херек кырында кылып, бүдүрүп чоруур дарган кижилерниң дугайында медээни бо энциклопедиядан сонуургаан кижилер билип ап болур.
    Шинчилекчилер боттарының талазындан бижиир чүүлдерин бижип каапкан. Ам колдуунда редакторлаар ажыл чоруп турар. Бижиттинген материалдарны, билиглерни тускай бир аай кылдыр тургустунган (классиктиг) энциклопедия чурумунче киирер, хынаар ажыл уламчылап турар. Ө, ү, ң деп онзагай үжүктеривистиң кижилер аттарынга, тыва черлер аттарынга шын турар чурумун база кинчээнгейлиг хынап турар бис.
    Баштайгы Урянхай-Тыва энциклопедияның ийиги кезээн белеткээр ажыл барык адакталып турар. Бо кезээнде он чедер-четпес хире кижилер ажылдап турар бис.

    Тываның төөгүзүнге киирген үлүү дээш мөгейип

    Энциклопедияның эң-не байлак чүүлү – бурунгу үеден эгелээш амгы үеге чедир Урянхай-Тываның төөгүзүн бүдүрүп, шимчедип, сайзырадып келген кижилер болгаш оларның салым-чолу болур. Оларның кижи бүрүзүнге хүлерден шуткаан тураскаал тургузуп шыдавас-даа болзувусса, бо бир дугаар кылып турарывыс энциклопедияның дузазы-биле кижи бүрүзүнүң Тываның төөгүзүнге киирген үлүү дээш мөгейип, өөрүп четтиргенивистиң онзагай илередии кылдыр элеп-читпес бижимел онзагай турскаалды оларга кылып турарывыс бо. Оларларның аразында «бурганнап» чоруй барган кижилеривис дыка хөй, амгы үеде амыдырап-чурттап ам-даа ажыл-херээ-биле Тываны алдаржыдып чоруурлар база көъп.
    ТАР тургустунганындан тура 100 чыл оюнга бо энциклопедия тураскааттынган болганда, чер-чуртувустуң, чонувустуң ол онзагай төөгүзүнге хамаарышкан билиглер, кижилер бо энциклопедияже элээн элбек кылдыр киргенинге өөрүп, бо талазы-биле ук чүүлдерни бижип мөңгежиткен эртем ажылдакчылары төөгүчүлерге өөрүп четтирбес арга чок.
     
    Шончалай Ховалыг
    Реклама