Эргиниң артынчызы деп бактадып чорааш безин…

    0
    0

    Эрги чылдың эң сөөлгү хүнүнде — ай санаашкыны-биле 30 дугаар хүнде (бо чылын ол февраль 11-ге дүжүп турар) «бүдүү чарар» азы «муңгаш чүве ажыдар» деп езулал болур. Ук ёзулалды кежээ 19 шактан 22-23 шактарга чедир төрелдери-биле ада-иезиниң өөнге, бажыңынга эрттирер.

    Аъш-чем делгээн ширээзи дыка элбек болур. Бо ширээ кырында аъш-чемни эрги чылдың сөөлгү хүнүнде, «бүдүү чарар» ёзулалдың бетинде, шактарда бүрүнү-биле белеткеп алыр. Бүдүүлээн соонда шупту чанып тарааш, удуп чыдып алыр. Хүрээ барбас. Бүдүү шайын ижип эгелээр бетинде өглеринде бурганнарының болгаш шагда бурганнап, чортуп калган кырганнарының, ада-өгбелериниң чуруктарынга чула кывыскаш, кижи бүрүзү тейлээр. Оон шайлап дооскаш, өжүн сөөгүн чара шаап, муңгаш чүвениң аксын ажыткан соонда, кезек хөөрежип, ырлашкаш, чанып дыштаныр. Чүге дээрге, даарта чап-чаа тыва хевин кедип алгаш Шагаа уткуур, саң салыр, ис үндүрер, Хүн Бурганга, Дээр Бурганга, Чеди-Хааннарга, Айга болгаш чер ээлеринге чалбарыыр, агын-көгүн өргүп, аас-кежик диленип колданыр, ада-иези, төнмес көвей төрелдери-биле, көъп эш-өөрү, арбын чону-биле чолукшуур, думчук таакпылыг хөөргелерин удур-дедир сунчуп, чаа Инек чылының амыр-мендизин айтыржыр, оларның-биле Шагаа доюн чооглаар, сагыш-хандыр хөөрежир, ырлажыр, ойнап-хөглеп шагаалаар деп улуг болгаш дыка харысаалгалыг ажыл манап турар.

    Чаа тыва хевин Шагаа дүжүп кээри билек кедер, чааш аъдын Шагаалап мунар. «Бүдүү чарар» азы» мунгаш ажыдар» деп сөөлгү кежээниң ёзулалында чаа даарап белеткеп алганы хевин кетпес, ону даарта Шагаалаарда кедер. Бүдүүде эрткен чылын Шагаалап кедип турганы тыва хептерин кеткилеп алган болур. Европа ёзунуң хевин-даа кедип болур.

    Шагаа дээрге, тыва кижи бүрүзүнүң кедергей шыңгыы сагыыр ужурлуг шажынчы, сүзүглүг, хөй ёзу-чаңчылдардан тургустунган тыва чоннуң ыдыктыг үндезин культуразы болур. Ооң ёзулалдарын канчап-даа хажыдып болбас. Шагааның бүдүүзү-даа, боду-даа кижилерге эвес, а Октаргайга чагырткан болур. Ону кайы-хамаан чок чаңнап болбас.

    Эрги чылдың эң сөөлгү айында, ооң дээрде ай-даа, сылдыстар-даа көзүлбес караңгы хүннеринде Тывада чамдык кожуун, сумулар, өөредилге албан черлери мегелеп Шагаалап турарын эскерип тур боор силер. Сылдыстарның, Айның, Хүннүң шимчээр хоойлузун канчап өскертир бис, канчап оларга удурланыр бис? Бойдустуң чаяап кааны-биле, ооң чуруму-биле болур чүүлдерни болур үезинде, шагында, хүнүнде сагып эрттирери дыка чугула! Чүге дээрге, чоннуң, өг-бүлениң, ажы-төлдүң келир үеде аскының кежииниң магадылалы шын сүзүглелде деп чүвени утпазын бо хүн бистерге, тываларның сагыш-сеткилинге, медерелинге чедирери чугула болуп турар-дыр.

    Совет Эвилелиниң үелеринде 50-60 чылдар дургузунда хоруг адаанга чораан, эргиниң артынчызы деп бактадып чорааш безин читпейн бистерже эглип келген ачылыг Шагаавыстың ёзулалдарын моон соңгаар бүрүнү-биле шын сагып байырлаалыңар!

    Реклама