Хөмден эдилелдер болгаш хап-сава

    0
    4

    Тываның Сайгарлыкчы чорукту деткиир фондузу биле «Культурлуг өнчү» деп коммерцияга хамаарылга чок организациязы кады алгы-кеш эттээр болгаш хөмден национал эдилелдер даараар мастер-классты эрттирер талазы-биле төлевилелди боттандырып эгелээн. Аңаа Кызылдан чеди ус-шевер киришкен. Оларның эрттирген мастер-класстарынга үндезилеп видеоматериалдарны тырттырган.

    Ук төлевилел аът дериг-херекселин болгаш хүн бүрүде ажыглаар чаңчылчаан эдилелдерни кылырынче угландырган. Ус-шеверлер эгезинде алгы-кешти эттээш, дааразында бопук идиктерден эгелээш таалың даараарын, аът дерии, суй белектер кылырын тайылбырлавышаан көргүскен.

    Өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын кадагалап арттырып алыр сорулгалыг хемчегниң бирги кезээнде кеш-биле ажылдаар аргаларны таныштырган, ийиги кезээнде хөмден эдилелдер, суй белектер кылырын көргүскен.

    Мастер-класста Сарыгларның өг-бүлези киржип турар. Өгнүң эр ээзи Уранхай Сарыглар оглу Тэнгр-биле кызыл сөөскенден камгалал кымчыларны кылыр аргаларын таныштырган. Адашкыларның кылган кымчызы ханы ужур-уткалыг. Ону кажык, үш өңнүг кожаа-биле каастаан, бир ужун тос карак кылдыр кылган. Ук кымчыларны суй белек кылдыр сөңнеп болурун шевер ада чугаалап турар.

    – Оглумга кырган-ачам болгаш даайымдан дамчып келген кымчы кылыр ижин дамчыдып турар мен. Кызыл сөөскенден кылган кымчы камгалал болур. Ону аал-оранының эжииниң аксынга, «демир аъдыңарга» азып, эдилеп чоруур болза эки. Узун орук чоруурда, тос карак-биле оран-таңдызынга чалбарып, чажыын чажар. Озал-ондактан база камгалал болур. Чеди чүзүн малымайның демдээ кажык база ханы уткалыг. Өгбелеривис кажыкты кайы хамаанчок октавас чораан. Чараштыр хемдип-хемдип, муң чедир чыып алгаш, кажаазының дөрүнге хөөп алырга, ол мал-маганның сузу болур болгаш бай-байлак чуртталганы оштап турар.

    Көшкүн чоннарның эдилелдеринден тыва кымчыны дыка сонуургаар мен. Оглум чеди харлыг, кымчы кылырын база сонуургап турар. Даайымның кылып берген кымчызын амдыгаа чедир эдилеп чор мен. Орук чоруурда, багай дүш дүжээнде, кымчыланып алыр. Мен база оглум хире назы-харлыг турумда кырган-ачамның, даайымның дамчыткан херээн улаштыр дамчыдып турарым бо.

    Өгнүң кыс ээзи Сайзанак хөмден таалың, бопуктар даараарын өөредип көргүскен. Ол бо эгелээшкин дыка солун дээрзин айтып турар.

    – Тыва чаңчылдарны эгидип, эт-сеп кылырын өөредип турары өөрүнчүг-дүр. Ийи чыл бурунгаар тыва идик даараарынга мастер-классты база эрттирип турган мен. Тыва Үндезин культура төвүнүң удуртулгазы өрээл аңгылап берген. Ында кол нуурузунда тыва национал идик даарап турар. Боду бодун ажыл-биле хаара туткан хамааты кылдыр бүрүткедип алдым. Чагыгларны таныш-көрүш улустуң дамчыыр чугаазы-биле хүлээп ап тур бис. Дериг-херекселивис арай эргижиреп турар. Социал керээ программазынга киржир күзел бар. Күрүне деткимчези-биле дериг-херексел чаартып алыр болзувусса, оон-даа хөй чагыгларны хүлээп ап эгелээр бис – деп, ол чугаалады.

    Мастер-класстың база бир киржикчизи Кызылдың 18 дугаар школазында технология башкызы Аяна Донгак. Ол дээди категорияның күш-ажыл башкызы. Шевер хөмден кежик хавын даараарын көргүскен.
    – Алгы-кеш-биле ажылды уругларга, улус-чонга өөредир аас-кежиктиг болган мен. Шаандан тура тыва кижи хаптарны, барбаларны болгаш өске-даа эдилелдерин малының алгы-кежин болбаазырадып, даарап алыр чораан. Кажан хойну дөгерип аайлап алырга, кеш болур. Кажан ону болбаазырадып, эттеп кылып алырга, алгы болур. Кажан алгыны шыгыткаш, дүгүн дүжүр сүүрүп кааптарга, хөм болур.

    Хап-саваны өшкү кежинден даараар. Чүге дизе, хой кежи үнелиг кылдыр санаттынар, ылаңгыя хураган кежи. Көште-дүште хөмден хап-сава эптиг-даа, өл-шыкка-даа алыспас.

    Кежик хавы өрү аастыг хап. Ону даараарда, эгезинде үлегер-майыын кылып алыр. Дүвүн шаажаң аксы-биле деңнеп алыр. Кол кезээ тыва хемчег-биле алырга, узуну бир карыш, үш илиг, дооразы ийи карыш болгаш үш илиг болуп турар. Хаптың дүвү кадыг болгаш турум болзун дээш, колдуунда малдың моюн кезээн ажыглаар. Чүге дизе ол кезек элээн кылын болур. Кол кезээн чымчак кезектерден кылыр – деп, шевер таныштырган.

    Ол ышкаш ус-шеверлер хөмден шай, дус, далган хаптары, херээжен улустуң эдилээр хавы – дерги дээш оон-даа өске эдилелдер кылырының чажыттары-биле үлешкен.

    Республикада амгы үеде 700 хире улусчу шеверлер ажылдап турар. Алгы-кеш эттээр болгаш оон эдилелдер кылыр шеверлерниң саны – 130 ажыг.

    Чуруктарны Шончалай Ховалыг тырттырган

    Реклама