Латинчиткен тыва алфавиттиң автору

    0
    8

    Бүгү делегейде делгереңгей латин алфавиттиң үндезининге тургускан тыва бижик эртем-билигни чедип алырынга тываларга дөгүмчелиг болурун Тыва Арат Республиканың удуртулгазы медереп билип, латинчиткен тыва алфавитти ажылдап кылырын Үстүү-Хүрээниң улуг эртемден ламазы Моңгуш Лопсан-Чимитке 1928 чылда дааскан.

    Моңгуш Лопсан-Чимит Моолдуң Кандан хүрээзинге 8 чыл, Төвүттүң Лавран хүрээзинге 10 чыл өөренгеш, кешпи атты, амгы үении-биле алыр болза, доктор эртем адын камгалап алган эртемден лама.

    Тыва алфавитти ажылдап кылып тура, Моңгуш Лопсан-Чимит латин үжүк-бижикти, тыва дыл-биле төрелдешкек түрк дылдыг чоннар латин алфавитти канчаар ажыглап турарын ханы сайгарып көрген. Синтаксистиг тургузуу тыва дылга чоок немец дылда үжүк-бижикте латин алфавитти ажыглап турарының үндезининге латинчиткен тыва алфавитти Моңгуш Лопсан-Чимит тургускаш, ону ТАР-ның Чазаанче киирген.

    1929 чылдың февраль 3-те болган Тываның Улустуң Революстуг Намының Төп Комитединиң Политбюрозунуң хуралынга кешпи лама Моңгуш Лопсан-Чимиттиң ажылдап кылганы алфавитти тыва күрүнениң бижии деп хүлээп көрген. Латинчиткен тыва үжүк-бижикке солун-сеткүүлдерни, номнарны парлап үндүрүп эгелээн.

    Тыва улус латинчиткен тыва үжүк-бижикти ажыглап, бүгү делегейниң эртем-билиин шиңгээдип алыр деп бодалын 1929 чылда Тывага чораан австрий эртемден Отто Менхен-Хельфен илереткен.

    ССРЭ-ниң өөредилге черлерин дооскан, коммунистиг идеологияның талалакчылары, совет эрге-чагырганың деткимчезинге даянган тыва аныяктар 1929 чылда Тыва Арат Республиканың удуртукчу органнарынче кирген соонда, ТАР-га политиктиг байдал өскерилген, тыва ниитилелди бай болгаш шажын-чүдүлге ызыгуурлуг кижилерден “аштаар” политиктиг репрессиялар эгелээн. Ноян Моңгуш Буян-Бадыргы дээш тыва күрүнени тургузарынга улуг үлүүн киирген 16 удуртукчуларны эрге-чагыргадан чайлаткан, чамдыызын адып шииткен соонда, ТАР-га политиктиг репрессия улам калбарган.

    Чадаананың Үстүү болгаш Алдыы хүрээлерин 1941 чылда февраль 1-де бузуп үрегдээш, оларның ламаларын репрессиялааш, чамдыызын адып өлүрген. Баштайгы тыва алфавитти тургускан кешпи лама Моңгуш Лопсан-Чимитти база оларның-биле кады адып өлүрген. Ооң мөчүзүн кайда хөөп хөөржүткени амга чедир билдинмес.

    Тыва Арат Республиканың 100 чылын демдеглеп эрттирип тура, Тываның шылгараңгай кижилериниң бирээзи чораан Монгуш Лопсан-Чимиттиң чырык адын тыва улус сактыр ужурлуг.

    Реклама