Сүбедейниң улуг акызы Челме-ноян

    0
    0

    Джэлмэ, Джелме, Чжельме (моолдап Зэлмэ?) — урянхай төрел-бөлүктен үнген шылгараңгай моол шериг баштыңчызы. Чиңгис-Хаанның чоок эжи болгаш сурукчузу, алдаржаан шериг баштыңчызы Сүбедейниң улуг акызы.

    Рашид ад-Динниң «Чыл бижимелдериниң чыындызында» Челмени Үхе деп шола-биле кады айыткан. Перси төөгүчүнүң санап турары-биле алырга, ук шоланы «чүреккир [кижи], дээрбечи болгаш маадыр» деп очулдуруп болур.

    Челме Чарчиудай дарганның улуг оглу болур. Тэмуджин төрүттүнүп келген үеде-ле оглун аңаа бараалгага бериптер деп дарган бодап турган, ынчалзажок Челмениң эмин эртир бичии болганы ук бодалдан ойталаарынга чылдагаан болган. Сөөлүнде барып, кажан Тэмуджин өзүп келгенде, ол Челмени база катап аңаа чедирген. Удатпаанда оол бады-даңгыраанга шынчы кижи кылдыр бодун көргүскен: моолдарга удур дайынзырак меркиттерниң аймаа келир өйгү Чиңгис-Хаанның турлаанче халдааш, ооң душтуу Бөртэни оорлап аппарганда, Тэмуджинниң база бир экери Боорчу-биле кады дайзынны сүрүп чоруптар. Тэмуджин өндүржүп бедээнде, чогум-на Челме биле Боорчуну хаанның паараңын уштап-баштаар улуг эрге-дужаалдыг кижилер кылдыр томуйлаан.

    Челмениң маадырлыг чоруктарының дугайында айтылгалар төөгүнүң арыннарында артып калган. Хөлөн хөлдүң чоогунда Күйтен деп черге тулчуушкун үезинде Тэмуджин мойнунче согун-биле балыглатканда, Челме бүдүн дүн дургузунда дембээрээн кижиниң чанындан ыраваан, өйлеп-өйлеп-ле балыгдан деъс ханны үндүр соруп келген. Медерел кирип келген Тэмуджин суксун дилээрге, паараңдан ижипки дег суксун дилээш тыппайн барган. Ынчан Челме амы-тынын артынга каггаш, дайзынның турлаанче хайдынары-биле чорупкаш, оон хаанынга бир мыйыс ишти хойтпак тып эккеп бээр.

    Оон бээр үш чыл эрткенде Челме Джебе-биле, Сүбедей Хубилай-биле кады Наху-Гун даанга найманнар-биле тулчуушкунга шылгарааннар, сөөлүнде барып дайзыннар боттары безин ону миннип чугаалааннар.

    “Моолдарның чажыт төөгүзүнде” оларның дугайында мынчаар шүлүктеп бижип турар:
    «Хавактары – хүлерден бүткен,
    Хаай-думчуу – каң шүүче,
    Шиш дылы – шигбей ол-дур,
    Чүлдү-чүрээ – кадыг демир.
    Селемези – кымчызы ол.
    Аъжы-чеми – оътта шалың,
    Доскуул чорааш кижи эъди чиир,
    Дошкун чаада база – ону.
    Багга турган бо дөрт ыътты
    Илчирбеден салыпкан-дыр!
    Маңнайлыг хөг эвес деппе?
    Чараа сыырып, халчып кээп тур.
    Ады-сывы кым деп айтыр.
    Бирги эжеш – Чэбэ, Хубилай,
    Соондаа эжеш – Челме, Сүбедей”
    Оон аңгыда, бир катап Челме Тэмуджинниң хеймер оглу Толуйнуң амы-тынын камгалаан. Кажан моолдарның турлаанче меге арга-биле кире берген дескен татар Харгил-Шира оолду сегирип алгаш, бижектеп кааптарын оралдашкан, ынчалза-даа дуза дилээн алгы дыңнааш, чедип келген Челме дээрбечини өлүрүп каар.

    Тэмуджинниң мурнунга хөй санныг ачы-хавыяазы дээш Челмени 1206 чылда бүгү-моолдуң курултайынга муң шериг баштыңчызынга томуйлаткан нояннарның санынче киирген. Ооң кажан, каяа, канчаар өлгени тода билдинмес бол, Рашид ад-Динниң «Чыл бижимелдериниң чыындызынга» дүүштүр, ол бүгү Тэмуджин-Чиңгис-Хаанның үелеринде-ле болганы билдинип кээр.

    Челмениң оглу Есүнтэгэ («Чыл бижимелдериниң чыындызында» – Есу-Бука-тарки) Чиңгис-Хаанның хорчи-кешиктениниң баштыңынга томуйлаткан. Ооң өске бир оглун «Чыл бижимелдериниң чыындызынга» дүүштүр алырга, Есу-Бука-тажы дээр турган.

    Амгы үеде Челмениң хан төрел дорт салгакчылары Моолда, Иштики Моолда база Бурятияда чурттап чоруурлар. Моолдуң девискээринде дараазында төрел бөлүктерниң төлээлери бүрүткеттинген: зэлмэ, хүн зэлмэ, урянхай зэлмэ, зэлмэн урянхай; гэрүүд төрел бөлүктүң зэлмэн сөөгү болгаш хүн зэлмэ; урянхан зэлмэ сөөгүнүң тагнагад төрел бөлүү. Ук төрел бөлүк аттарының эдилекчилери калга-моолдарның (зэлмэ төрел бөлүк), хотогойтилерниң (зэлмэн төрел бөлүк) хүрээлеңинде эки билдингир. Челмениң салгакчылары Иштики Моолдуң дөрт кожуунунда, чижеглей алырга, харчиннерниң оң, солагай болгаш ортаакы кожууннары база туматтарның солагай чалгынны тургузуп турар бир кожууну-биле бараалгаттынган.

    XVIII чүс чылдың эгезинде Моолга чер-чурт ылгажыр хоозуралдыг дайынның түңнелинде Челме, Аанчин болгаш Ваанчин сугларның соон салгаан урянхайлар амгы Бурятияның девискээринге чедип келгеш, Ичётуй хемниң шынаазынга турумчуй бергеннер. Амгы үеде олар кол нуруузунда Бурятия Республиканың Джиди районунуң Дэдэ-Ичётуй суурунда чурттап чоруурлар. 1926 чылда В.В. Поповтуң чыып бижээни тоолчургу чугаада зэлмэн-урянхай төрел бөлүктен үнген дөрт алышкының дугайында төөгүп турар. Галдан-Бошогту Чихуньдоржу Түшэтү-хаан-биле месилдежип турар үеде, Мурнуу-Барыын Моолдан Бурятияның Ичётуй хеминиң эриктеринге чедип келген бис деп олар чугаалаан болуп турар.

    Реклама