Шолбан Кара-оол: “Буддийжи философияның билиглеринге үндезилеттинген”

    0
    2

    Уран чүүл талазы-биле чөвүлелдиң иштинге ужуражылгаларны үргүлчү эрттирип, аңаа туттунуп турар буддийжи хүрээ-хиитти долгандыр, ооң иштики болгаш даштыкы ужур-утказынга хамаарыштыр шиитпирлерни сүмележип тургаш, хүлээп алыр бис дээрзин мооң мурнунда база чаңгыс эвес удаа чугаалап келген мен.

    Бөгүн бистиң ийи дугаар ужуражылгавыс болуп эртти. Бистиң өгбелеривистиң амыдыралының овур-хевиринге шажын-чүдүлге улуг ужур-уткалыг болуп келген. Бойдустан бөдүүн мөзү, мерген угаан, бүгү амылыг адыгуузуннарга авыралдыг болгаш кээргелдиг хамаарылга буддийжи философияның билиглеринге үндезилеттинген.

    Бистиң чаа буддий хүрээвис делегейниң бүгү булуңнарындан кижилерни сорунзалаар тыртар черлерниң бирээзи болур ужурлуг. Чүгле ёзулал дериг-тудуу кылдыр эвес. Хүрээ Азияның төвүнде республиканың таныттынгыр чоруунга онза чугула ужур-дузалыг. Ооң ужур-утка талазы-биле сорунзалыы чүнүң-даа мурнунда бистен чугула хамааржыр дизимзе, көңгүс өске херек. Бистиң уран чүүл чөвүлеливистиң ажылдап турар ужуру-даа ында, ооң хүрээлеңинче ат-сураглыг чурукчуларны болгаш скульпторларны, Тываның эртемденнерин болгаш хөй-ниити ажылдыкчыларын, сарыг шажынның төлээлерин киирген.

    Шажын-чүдүлге объектилерин катап тургузуп эгелээни республиканың хөгжүлдези, ооң экономиказы болгаш туризми-биле дорт хамаарылгалыг. Бедии 17 каът бистиң хүрээвиске деңнежипки дег тудуглар республикада чок. Маңаа библиотека, музей эртине-үнелери делгеттинер. Хүрээге өөредилге ажыл-чорудулгазын чорудар өөредилге чөпшээрелин алыр дээш шудургу ажылдап тур бис. Бистиң черивиске ыдыктыг деп санаттырар база улус-чоннуң үргүлчү тейлээри өртээ турбас судурлар хүрээге шыгжаттынар.

    Бо бүгүден алгаш көөрге, хүрээге бедик шиңгээлдени чедип алган, адак дизе, ооң ширээтизи 250 сагыл четтирген кижи болур ужурлуг. Калмыкияның Шаджин-Ламазы Кызылда бистиң улуг тудуувусту көргеш, карааның чажы бүлдеңейнип чанганы таварылга эвес. Ол болза, сарыг шажынның катап бодаралынга өөрээн ламаның карааның чаштары-дыр.

    Бир-тээ шажын-чүдүлге талазы-биле дагдыныкчы ук хүрээни ыдыкшыл кылдыр хүлээп алганда, ындыг байдал бисти хөй-ле чүүлдерге хүлээндирип турар. Кончуг чугула объектини тудуп турарывысты тода билип турар бис. Өскелерге дөмей эвес, ынчалза-даа бүгү дүрүмнерни сагаан соонда, Тываның будийжи хүрээ комплекизи каракты өөртүп, сорунзалаар хүрээ-хиит чери болур. Чүдүлгени таварыштыр чоннуң сагыш-сеткилиниң өзээн, ёзу-чаңчылдарны болаш ужурларны кадагалап арттырып ап шыдаар бис.

    Амдыы дээрезинде хүрээ музейниң салбыры болур ужурлуг деп көрүп турар мен, ооң сагыызыннары улус-чонга чедингир болур ужурлуг. Ооң-биле чергелештир, ажыл-агыйжы көрүштен алырга, ону ажаап-тудар арга-шинек көстүп кээр. Музейниң онза үнелиг эт-севиниң бирээзи – үе-дүптүң 200-300 харлыг ыдыктыг бурган чуруктары. Улус оларга тейлээш, эттиң күчү-күжүн алыр. Бистиң өгблеривистиң скиф базырыктардан тывылган мөчүлери база бар дээрзин уттуп болбас ужурлуг бис.

    Хүрээ чүгле шажын-чүдүлге ёзулалдарын эрттирер чер эвес, а тыва чоннуң сорунзазы, ыдыктыг сагыызыннарын шыгжаар чери болзун дээр болза, ол сагыызыннарны эвээш-бичелеп чыып эгелээр ужурлуг бис. Бо болза, хемчээл талазы-биле хөлчок улуг тудуг-суур-дур, ону бүгү чоннуң киржилгези чокта доозары берге. Бир эвес бис хүрээ-хиит тудуунга киржип турар болзувусса, буянныг чүүлдерни мөөңнеп, өктередип турар бис, ынчап кээрге улуг буянның үрезинин тарып турарывыс ол-дур.
    Бистиң салгал Тываның шажын-чүдүлгезин катап тургузуп турар деп Игорь Дулуш дыка-ла шын чугаалаан.

    Бис 40 гектар черде хүрээ девискээриниң майык-хевириниң төлевилелиниң конкурузун Тываның архитекторларының ортузунда чарлаан бис. Эң эки саналды бадылаар. Тываның Камбы-Ламазы бо үүле-херектерге бисти деткип турарынга өөрүп турар бис. Ооң бодалы-биле алырга, шак мындыг улуг буддийжи комплексти тудуп тура, бис канчаар-даа аажок улуг ажылды бүдүрген бис. Ындыг үүлени боттуң шажын-чүдүлге хүрээлиг, сагыш-сеткил байлакшылдыг, дем-бүлелиг, төөгүлүг болуушкун кылыр хөөннүг чон бүдүрүп болур.

    Уран чүүл чөвүлелиниң иштинге моон соңгаар бөлүктерге үстүп алгаш ажылдаар бис. Чижээлээрге, скульпторлар, чурукчулар, эксперттер бөлүктери ажыл харыылаар уштап-баштакчылыг болур. Төгерик столдуң киржикчилери база хүрээ комплекизинге буддизмниң ылгавыр демдектерин кылыр мастерскаяны тургузарынга хамаарышкан боттарының санал-оналдарын киирерлер.

    Хүрээ комплекизинге ал-ла сеткилинден ооң хөгжүлдези дээш ажаанзыраан кижилер ажылдаар дээрзин катаптап каайн. Бо үзел-көрүш-биле, мээң чөвүлекчим Индияга 15 ажыг чыл өөренген Долаан Башкы болур. Хүрээниң тудуу Тываның чурттакчыларының шажынчы амыдыралынга улуг ужур-дузалыг болурун билип турар бис, ынчангаш олче күштү үндүрүп турар чылдагаанывыс ол.

    Бистиң чаңгыс чер-чурттуувус Сергей Күжүгетович Шойгу-биле ооң дугайында чуаалажып, сүмелештим. Ол бистиң эгелээшкинивисти деткип, арга-дуржулгазы-биле үлежип турар. Ооң удуртулгазы-биле бистиң Төрээн чуртувуста Россияның Чепсектиг күштериниң Кол хүрээзин туткан дээрзи кижи бүрүзүнге билдингир. Ында Тываның сагыызынын – Тыва Арат Республиканың орденин шыгжаан – деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол социал четкилерде бодунуң арынынга бижээн.

    Реклама