Тыва Арат Республиканың 100 чылынга

    0
    9

    Тывадан моол болгаш кыдат шериглерни үндүр сывырган, ак гвардейжилерни чылча шапкан, аңаа тыва араттар база идепкейлиг киришкен, хамааты дайыны 1921 чылдың чазын доозулган.

    Тываның бот догуннаан хамаарышпас күрүне болурунуң айтырыы катап көдүрлүп келген. Эжелекчи моол болгаш кыдат шериглерни, ак гвардейжилерни араттар боттары чылча шапкан, тываларның хөй кезии чурттап чоруур Даа биле Бээзи кожууннарга Тыва бот догуннаан күрүне болурунуң дугайында үзел-бодал улам күштелген.

    Даа кожууннуң чагырыкчызы Буян-Бадыргы ноян, Бээзи кожууннуң чагырыкчызы Куулар Чымба бээзи ону тодаргай медереп биле бергеннер. Күрүне тургузуунуң талазы-биле эртем-билиглиг, арга-дуржулгалыг российжи политик болгаш революсчу Иннокентий Сафьянов Тыва бот догуннаан күрүне болур туружунда быжыг хевээр.

    Тыва хамаарышпас күрүне болурунга большевиктерниң партиязының төп комитединиң Сибирь бюрозунуң туружу шаптык болган. Моолда ак гвардейжилерни чылча шаварынга совет шериглерге моол шериглерниң дузазының садыызы Урянхай крайны моол күрүнениң составынга дамчыдып бээри деп Сибирь бюрозунуң кежигүннери санап турган.

    Бюронуң удуртукчулары Б.З. Шумяцский биле И.Н. Смирнов Тываны Моолга дамчыдып бээрин РСФСР-ниң даштыкы херектер комиссары Г.В.Чичеринге дорту-биле саналдап, ону чажыт байдалга чорударын сүмелээннер. Г.В.Чичерин Моолдуң делегациязы-биле ужуражыышкын үезинде “Совет Россия Урянхай крайны бодунуң девискээри кылдыр көрбейн турар” деп бодалды илереткен.

    Сибирь бюрозунуң удуртукчулары Б.З. Шумяцский, И.Н. Смирнов болгаш РСФСР-ниң даштыкы херектер комиссары Г.В.Чичеринниң аразында ол чугаалажыышкыннар Сибирьниң революстуг комитединиң Урянхай крайда төлээзи Иннокентий Сафьяновка билдине берген. Ооң дугайында Тываның орус чурттакчы чонунга Сафьянов чарлап тараткан.

    Моол болгаш кыдат эжелекчи шериглерниң каржы-дошкун аажылаашкыннарынга таваржып турган орус чон Тываны Моолга каттыштырарынга удур, Россияның хайгааралынга турар тыва күрүнени тургузарынга чөпшээрежип турганнар. Ол чүүл бот догуннаан хамаарышпас тыва күрүнени тургузарынга таарымчалыг байдалды тывылдырган.

    Большевиктерниң партиязының төп комитединиң Сибирь бюрозунуң кежигүннери Сибирьниң революстуг комитединиң Урянхай крайда төлээзи эргезинден Иннокентий Сафьяновту хостаар, ооң соонда тудуп хоругдаар хемчеглерни ап эгелээн. Ынчангаштың Сафьянов тыва күрүнени тургузар талазы-биле хөделиишкиннерни дүргедедип кирипкен. Чүге дээрге Сибирьниң революстуг комитединиң Урянхай крайда төлээзи эргезин ажыглап, Совет Россияның хайгааралында тыва күрүнениң тургустунганын ол чарлап болур.

    Тываларның хөй кезии чурттап турар Даа биле Бээзи кожууннарның, Урянхай крайның орус чурттакчыларының болгаш кызыл партизаннарның төлээлериниң чыыжын Иннокентий Сафьянов, Даа биле Бээзи кожууннарның чагырыкчылары Моңгуш Буян-Бадыргы, Куулар Чымба нояннар 1921 чылдың июнь 25-26 хүннерде Чадаанага эрттирип шыдааннар. Ол чыышка Совет Россияның хайгааралында тыва күрүнени тургузар шиитпирни орус болгаш чоннарның төлээлери хүлээп алганнар.

    Моол болгаш кыдат эжелекчилерге, ак гвардейжилерге удур кызыл партизаннарның демиселиниң төвү, орус болгаш тыва чоннарның шиитпиринге удурланыышкын тыптып келзе, ону камгалап болур кызыл партизаннар бар Таңды кожууннуң Атамановка (амгы Кочетов, Суг-Бажы) суурга 1921 чылдың август 13-16 хүннерде бүгү кожууннарның төлээлериниң чыыжынга тыва күрүнениң тургустунганын чарлаар деп Чадаанага болган чыышка шиитпирлээн.

    Тыва Арат Республиканың тургустунганын 1921 чылдың август 13-16 хүннерде бүгү кожууннарның орус, тыва чоннарының төлээлериниң чыыжынга чарлаан соонда үр болбаанда Сибирьниң революстуг комитединиң болгаш Коммунистиг интернационалдың Урянхай крайда төлээзи эргелеринден Иннокентий Сафьяновту хостаан.

    Тыва күрүне тургустунган соонда 3 чыл эрткенде, 1924 чылда Сафьяновту большевиктер партиязының кежигүнүнден “дарлакчы аңгының артынчызы” чылдагаан-биле кызып үндүрген, Тыва Арат Республикага бот башкарылгалыг орус күш-ажыл колониязының күүседикчи комитединиң шиитпири-биле Тывадан Сафьяновту шөлүп үндүргеш, өскен чуртунче чанып келир эргезин казаан.

    Иннокентий Сафьяновту репрессияга таварыштырарынга ооң политиктиг удурланыкчылары, совет эрге-чагырга черлеринде бедик албан-дужаалды ээлей берген Б.З. Шумяцский, И.Н. Смирнов олар хамаарылгалыг болганнар.

    Тыва Арат Республиканың үндезилекчилериниң бирээзи Иннокентий Сафьянов тыва күрүнениң хамаатызы эвес болганда ТАР-ның бедик албан-дужаалдыг удуртукчуларының бирээзи турган Моңгуш Буян-Бадыргы безин бот башкарылгалыг орус күш-ажыл колониязының күүседикчи комитединиң шиитпиринге удурланыр аргазы чок болган.
    Тыва Арат Республиканы тургузарынга Иннокентий Сафьяновтуң ачы-хавыяазын демдеглээри совет үеде хоруглуг турган.

    Реклама