Тыва Арат Республиканың 100 чылынга

    0
    54

    1921 чылдың август айда Тыва Арат Республиканы тургузарының мурнунда Тывага тус черниң үндезин чону тываларны политиктиг күш кылдыр каттыштырган партия чок турган.

    Тыва күрүнени быжыглаар тыва чоннуң политиктиг күжү херек апарганын Тыва Арат Республиканың үндезилекчилериниң бирээзи, арга-дуржулгалыг политик Иннокентий Сафьянов дыка эки билип турган. Ынчангаш Сафьянов болгаш ооң талалакчылары Таңды, Бии-Хем кожууннарда революсчу сеткил-хөөннүг араттарның аразынга тайылбыр ажылын чорудуп, политиктиг бөлүктерни тургузар ажылды чорудуп эгелээннер. Ооң түңнелинде 1921 чылдың чайын Таңды кожууннуң Элегес сумузунга “чудурук нам” деп бөлүк тургустунган. Ону Кобду дайынның киржикчизи Оюн Күрседи баштаан.

    Ол-ла үеде Бии-Хем кожууннуң Маады сумузунга “угудар нам” тургустунган. Ону бо сумунуң чагырыкчызы, бичиизинден-не орус омактыг кижилер-биле чоок эдержип чораан болгаш, орус дылды багай эвес билир Маады Лопсан-Ocyp баштаан. “Угудар намны” ооң баштай бергенин Маады Лопсан-Ocyp биле Иннокентий Сафьяновтуң аразында чоок харылзаалары-биле төөгүчүлер тайылбырлааннар.

    Тыва Арат Республиканың тургузукчу хуралынга чаа тыва күрүнениң сайыттар чөвүлелиниң даргазының оралакчызынга Маады Лопсан-Ocyp Сафьяновтуң деткимчези-биле соңгуткан. Чүге дээрге Бии-Хем кожуунга Лопсан-Ocyp Сафьяновтуң талакчызы турган.

    Иннокентий Сафьяновтуң күжениишкини-биле 1921 чылдың октябрь айның төнчүзүнде Бии-Хемниң Дыттыг-Арыг деп черге “чудурук” болгаш “угудар” намнарның кежигүннериниң чыыжы болуп эрткен. Ооң ажылынга Россияның большевиктер партиязының Сибирь бюрозунуң төлээлери киришкен.

    “Чудурук” болгаш “угудар” намнарны каттыштырып, Тываның революстуг намын тургузар шиитпирни ол чыышка хүлээп алган. 1922 чылдың февраль 28 – март 1 хүннерде Туран хоорайга болуп эрткен. Намнарның ийиги чыыжынга Тываның революстуг намын тургусканын чарлаан. Намнарның 40 кежигүннери киришкен бо ийиги чыыш төөгүже Тываның улустуң революстуг намының бирги съездизи кылдыр кирген.

    Төөгүнүң бир элдептиг таварылгазы: Тываның улустуң революстуг партиязының бирги съездизи орус омактыг бай садыгжы Николай Бяковтуң Туран хоорайга туткан бажыңынга болуп эрткен. Амгы үеде ол бажыңда Туран хоорайның чурт-шинчилел музейи турар.
    Садыгжы Николай Бяков Хемчикке чурттап чорааш, тус черниң чурттакчылары-биле төрелдешкен. Тываларның аразында Бяковтуң ук-салгалы эвээш эвес.

    Реклама