Тываның Баштыңы: «Төлевилелдиң артында чер-чурттувустуң сайзыралы, тыва чонувустуң келир үези бар»

    0
    1

    Республиканың Адалар хүнүнүң бүдүүзүнде Чазак Бажыңынга Тываның Адаларының чөвүлел хуралы болганын @tmgnews17 дыңнадып тур. Чөвүлел хуралга 2020 чылда боттанып эгелээн «Чаа сорук» губернатор төлевилелиниң ажыл-чорудулгазын, чедиишкиннерин сайгарып чугаалашкан.

    Хуралга Тываның Баштыңының киржилгези-биле ТР-ниң Адалар чөвүлелиниң кежигүннери база «Чаа сорук» төлевилелдиң киржикчилери киришкен.

    Тываның Адалар чөвүлелиниң даргазы Хонук-оол Монгуш «Чаа сорук» төлевилелиниң боттаныышкынын чугаалаан: «Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол бо төлевилел дугайында хөй-ниитиге чарлаптарга, ооң бот-идепкейин чүүлдүгзүнүп деткээн мен. Төлевилелди боттандырып эгелээрге, дыка шын бодамчалыг кылган болгаш ажыктыг дээрзинге бүзүрээн бис, оон туржук ол чүгле регионда эвес, республикадан дашкаар чугулазын бадыткаан. Кажан киржикчилерни шилип эгелээривиске, кожууннар комиссияларының кежигүннери, Адалар чөвүлелдериниң төлээлери төлевилелди боттандырарынга харыысалганы хүлээнип алганын эки деп демдеглээр апаар.

    Төлевилелдиң ажыл-чорудулгазын хынап турар үеде, күүсекчи эрге-чагырга органнары киржикчилерге деткимче көргүзер хүлээлгезин шуптузун күүсеткен болган: 200 баш шээр малды, 20 баш бода малды саткан, чурттаар оран-сава болгаш кажаа-хорааны туткан».

    ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Валентин Ендан 2020 чылдан боттанып эгелээн «Чаа сорук» төлевилениниң ажыл-чорудулгазын дыңнаткан: «Бо үеде 69 киржикчи-биле дугуржулгаларны кылган. Төлевилелге киржир күзелдиг эң-не хөй дилеглерни Өвүр, Чөөн-Хемчик, Каа-Хем база Таңды кожууннар киирген.

    Төлевилелдиң 69 киржикчилеринге малчын турлагларда мал кажаалары, 2484 дөрбелин метр чурттаар оран-сава туттунган. Ооң-биле чергелештир киржикчилерге мал ажылынга кыска үениң курстарын организастаан. Бо өөредилге программаларын ТР-ниң Өөредилге яамызы чедир кылыры эргежок чугула, чүге дээрге киржикчилерниң чамдыызы ону ам-даа эртпээн. Ол дээрге Бай-Тайга, Каа-Хем, Мөңгүн-Тайга, Өвүр, Сүт-Хөл, Кызыл кожууннарның киржикчилери-дир.

    Киржикчилерниң ажы-төлүнге хамаарыштыр, школачылар саны 100, школа назыны четпээн – 105 уруг, 49-зу уруглар садтары барып турар, 26 уруг аңгы-аңгы чылдагааннар-биле ада-иезиниң чанында.

    Ол ышкаш «Чаа сорук» төлевилелиниң киржикчилериниң малының эдештирилге үези кидин түлүк чоруп турар. Шупту киржикчилер бүдүрүкчү кошкарларны алган. Кышка мал чеминиң белеткелин ийи катап ажыр күүсеткен». Илеткеп тура Валентин Ендан Чазак бажыңынга «Чаа сорук» төлевилелдиң шупту яамыларның киржилгези-биле «төлевилел офизин» тургузарын саналдаан.

    «Чаа сорук» деп ажылдап кылган онзагай төлевилеливистиң артында – бистиң Тывавыс, чер-чурттувустуң сайзыралы, тыва чонувустуң келир үези бар» — деп сөстер-биле Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол илеткелин эгелээн.
    — Шынап-ла, «Чаа сорук» төлевилелди эгелеп тургаш чигзинип турганывыс шын. Ниитилел бисти канчаар хүлээп алыр, күүсеттинер ирги бе, киржикчилер бодунуң харыысалгазын ууп шыдар бе дээн ышкаш бо айтырыглар бисти дүвүредип турган. Ынчалза-даа чоорту ооң ажыктыын биле берген бис. Ооң ажыктыы бир дугаарында, ниитилел тайбың болгаш эп-найыралдыг амыдыраарынга, ылаңгыя чаңгыс катап частырыгны кылгаш, катап чаа чуртталгаже эглип кээр күзелдиг кижилерге дыка херек, ажыктыг.

    «Чаа соруктуң» кол утказы дээрге-ле, чүгле бодунуң чуртталгазында частырыг кылыпкан кижи дугайында эвес, бистиң Тывавыстың сайзыралының дугайында чугаа чоруп турар. Эр кижиниң ролюнуң, чер-чурттунга удуртукчу болурунуң дугайында чугаа чоруп турар. Ынчангаш ооң кол утказы 45 харга чедир эр кижи, кыс-даа кижи бооп болур, чуртталгазында частырыгны кылыптар, тыва чоннуң чиге сөглээн «тайып ужар, даянып турар» деп чугаазында ышкаш уткалыг. Ынчангаш ооң кол утказы: «Сен, эр кижи, бодуңнуң өг-бүлең дээш харыысалгалыг сен, чеже-даа частырыгны кылган болзуңза, дедир эглип кээп көр, уруг-дарыың сени манап турар, сен оларга чижек болур ужурлуг сен» дээн мындыг кыйгырыглыг төлевилел чүве».

    Ол ышкаш Тываның Баштыңы төлевилелди тургусканы дыка ханы уткалыг дээрзин айыткан: «2011-2019 чылдарның аразында сайгарылганы кылырга, кем-херек үүлгеткен кижилерниң саны 3 катап көвүдээн, 2019 чылда мындыг үүлгедиглер кылган кижилерниң саны 2709. Ооң артында дыка улуг хомудал, бергедээшкиннер, уруг-дарыывыстың ыы-сыызы, чонувустуң хилинчектиг, берге чуртталгазы. 2019 чылдан деңнээрге бо чылда чедиишкиннер бар – кем-херек үүлгедиишкиннери 6,8 хуу эвээжээн. Ол база улуг чедиишкин-дир».

    Шолбан Кара-оол төлевилел боттанып эгелээрге бир онзагай чүүл — 69 киржикчиниң 27-зи бодунуң өг-бүлезин тургусканын демдеглеп, өөрүп чугаалаан: «Киржикчилерниң өг-бүлелеринде 187 ажы-төл бар. Өг-бүле тудуп алыры дээрге-ле база бир чедиишкин-дир, оларның келир үеже базымы-дыр, улуг харыысалга-дыр. Ынчангаш бо төлевилеливисти 2021 чылда оон-даа күштүг, оон-даа чедиишкинниг кылдыр киирер деп бодап турар бис».

    Чөвүлел хуралдың кол аалчылары «Чаа сорук» төлевилелиниң киржикчилери Бай-Тайганың Кызыл-Дагдан Аңнаар-оол Аптыы, Бии-Хемниң Аржаан сумузундан Буян Адышаа боттарының ажыл-агыйын таныштыргаш, Тываның Чазаанга өөрүп четтиргенин илереткеннер. Хуралга кожууннарның төлээлери онлайн илеткелдерни база кылган. Ылаңгыя Барыын-Хемчиктиң Барлык сумузундан Эрес Кууларның илеткели дыка чедингир болган. Ооң ажыл-агыйынга хоочуннар арга-сүмези-биле улуг детткимчени көргүзүп турарын ол демдеглээн. «Силерниң секилиңерни хомудатпас мен. Ийи чыл болгаш 200 малды хүлээткеш, улаштыр муңчу малчыннар санынче кирер мен» — деп ол чугаалаан.
    Чуруктарны Арслан Аракчаа тырттырган.