Артык Ховалыг: Назы-харым немешкен тудум, башта чаа-чаа бодалдар сыңмарлажып…

Тываның А.С. Пушкин аттыг национал ном саңының [id33541801|Артык Ховалыгның] 75 харлаан оюнда белеткээн чүүлү.

Бөгүн шүлүкчү, прозачы, публицист, журналист, судурлар очулдурукчузу, 1991 чылдан тура ССРЭ-ниң, ооң соонда Россияның Чогаалчылар, Журналистер эвилелдериниң кежигүнү, Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тываның Улустуң чогаалчызы, Сүт-Хөл кожууннуң, Бора-Тайга сумузунуң хүндүлүг хамаатызы Артык Хөм-Отуковна Ховалыг 75 хар оюн демдеглеп эрттирип турар.

Тываның Улустуң чогаалчызы май 12-де Сүт-Хөл кожууннуӊ бора-бора өңнүг даглар-биле хүрээленген Бора-Тайга сумузунга хөй ажы-төлдүг малчын өг-бүлеге төрүттүнген. Чаш болгаш элээди чылдары өскен-төрээн суурунга эрткен база аңаа ортумак школаны дооскан.

Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң дыл салбырын чедиишкинниг дооскаш, ол-ла чылын Чөөн-Хемчик кожууннуӊ Бажыӊ-Алаак суурунга тыва дыл, чогаал кичээлдерин эрттирип, башкылап ажылдаан. А. Ховалыг студентилеп тургаш-ла, 1974 чылда билдингир чогаалчы С. Сүрүӊ-оолдуӊ удуртуп-баштап турганы «Дамырак» чечен чогаал каттыжыышкыныныӊ идепкейлиг кежүгүнү турган. «Тываныӊ аныяктары» солунга ооӊ баштайгы шүлүктери парлаттынып, шүлүкчү болур салым-чаяаны улам тода илереттинген.

Москвада комсомолдуӊ Дээди школазыныӊ журналистика салбырынга өөренген (1977-1978). «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга килдис эргелекчилеп, ТР-ниң Журналистер эвилелин удуртуп чораан. Хөй чылдар дургузунда, номчукчуларның сонуургалын хаара тудуп, амыдыралга ажыктыг чугула материалдарны чырыдып турган, хөй бижикчилиг «Эне сөзү» солуннуң, «Кадын» сеткүүлүнүң кол редактору турган.

Чогаал ажылын 1974 чылда эгелээн. Баштайгы шүлүктер чыындызы «Чалгын» 1979 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Дөрт хайыра» (1987), «Шоннуг» (1998), «Сеткил чечээ» (1996), «Мөңгүн дамды» (1999), «Бодал чаштаа» (2010), «Өндүр сеткил» (2010), Өршээл (2011) деп шүлүктер чыындылары, «Билзекте хээлер» (1994), «Таныжын танываан» (1995) деп проза номнары парлаттынган.

Чоокку чылдарда «Коңгулуур ыры» (2022), «Өндүр өкпең өң» (2023) деп сонет челээжин, «Дээрим чаглаа, Черим олбуу – бөдей өөм» (2024) деп тоол чугаалар болгаш шүлүктер, «Чонунга алгадыр чолдуг» (2026) деп номнарны бижээн.

А. Ахматованың, О. Хайямның база өске-даа чогаалчыларның шүлүктерин тыва дылче очулдурган. Ооң чогаалдары орус, немец, алтай, украин дылдарже очулдуртунган. Ол 55 чыл чогаалга, 35 чыл парлалгага бодунуң чаныш-сыныш чок улуг үлүг-хуузун киирген, тыва чечен чогаалда билдингир апарган, салым-чаяанныг херээжен чогаалчыларның бирээзи. Ол чээрби ажыг номнарның автору.

Бурунгаар көрүштүг, тура-соруу бедик хоочун чогаалчының дергизи ам-даа аар, таалыңында амгы үеде чырыкче үнеринге белеткенип алган «Сеткилдиң 75 чырыткыланчаа», «Чалгынныг сөс саарыы» деп номнары номчукчуларны өөртүрү чугаажок.

Ол ышкаш 25 чыл бурунгаар үнген Омар Хайяамның 100 рубаизиниң тыва дылда очулгазын, Николай Гордеевтиң орус дылче очулдурганы «Преодоление» – «Чүткүп үнүүшкүн» деп номнарының катап үндүрүлгезин база белеткеп эгелээн.

«Чонга өөрүп четтирдим! Чоннуң хүндүткели, сонуургалы, үнелели меңээ эң эргим. Чонумнуң алгаг сөстерин октаргайның чинчи дизиинче киирдим. Бөгүнде ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң чаңгыс кыс кежигүнү болуп арткан аас-кежиим-биле баштайгы херээжен чогаалчы Барыкаанның шаңналын «Эне сөзүнүң» байырлалында, Поэзия хүнүн уткуштур тывысканым ужур-уткалыг. Салгалдарымны чедип, деткип чоруур эне чогаалчы мен. Чырык чер кырынга чурттааш, бодумнуң үнелиг кижи назынымда хөйнү кылдым, номчукчуларның үнелелин ам-даа ап чор мен.

Назы-харым немешкен тудум, башта чаа-чаа бодалдар сыңмарлажып, «бижиттин-бижиттин» деп туруп бээр-дир, чайгаар-ла бот билинмес, демир-үжүүм сегирип алган орар апардым. Төрүттүнген хүнүм майның 12-ниң хүнү – 12 чаа сонет бижип алдым, 75 харладым – 75 рубаи бижип алдым» – деп, салым-чаяанныг чогаалчывыс телефон дамчыштыр, үнү чоргаар, сагыш-сеткили омак-сергек чугаазын дооскан.

Тыва уран чүүлдүң, тыва дылдыӊ бурунгаар сайзыралы, келир үеде салым-чолу дээш, сагыжы аарып, ак сеткилдии-биле бедик көдүрлүүшкүннүг ажылдап чоруур. Ол парлалганың, тыва чечен чогаалдың оруунда бодунуң катаптаттынмас онзагай үнү-биле чоннуӊ хүндүткелин чаалап алган хүндүлүг эне чогаалчы.