А.С. ГРИБОЕДОВТУҢ “УГААН ЧОВУЛАҢЫ” ДЕП ЧОГААЛЫНЫҢ ТЫВА ДЫЛЧЕ ОЧУЛГАЗЫНЫҢ МОРФОЛОГТУГ ОНЗАГАЙЫ   (А. Даржайның очулгазы-биле) 

    0
    22
    А.С. ГРИБОЕДОВТУҢ “УГААН ЧОВУЛАҢЫ” ДЕП ЧОГААЛЫНЫҢ ТЫВА ДЫЛЧЕ ОЧУЛГАЗЫНЫҢ МОРФОЛОГТУГ ОНЗАГАЙЫ   (А. Даржайның очулгазы-биле) 

     

    Надежда Чылбаковна СЕРЭЭДАР, ТИГПИ-ниң дыл болгаш моол шинчилелдер секторунуң эргелекчизи, башкарыкчы эртем ажылдакчызы, филология эртемнериниң кандидады 

     Александр Александрович Даржай – чогаалчы, шүлүкчү, очулдурукчу, Тываның Улустуң чогаалчызы. Александр Даржай дыка хөй орус чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган чогаалчы. Ол чогаалдарның очулгаларының аразында А.С.Грибоедовтуң “Угаан човулаңы” деп комедия көскү черни ээлеп турар.  

    Бо ажылга комедияның морфологтуг онзагайын сайгарарын оралдашкан бис. Оларга чүве адының падеж кожумактарының онзагайлары, хамаарылга хевири, кылыг сөзүнүң кожумактарының диалект хевирлери хамааржып турар.  

    А.С. Грибоедовтуң “Угаан човулаңы” деп комедияның дылы кончуг солун, онзагай бооп турар. Ында эргижирээн сөстер, быжыг сөс каттыжыышкыннары, чечен сөстер хөйү-биле ажыглаттынып турар. Домактарның тургузуу аас чугаа стилиниң, кара чугаа стилиниң бир онзагайын көргүзүп турар. Кижиниң сагыш-сеткилин илередип турар домактар (экспрессивтиг домактар) база ажыглаттынып турар. Комедияда дыка хөй артынчылар аас чугаа стилиниң бир адырылбас кезии болуп турар. База ол ышкаш аян сөстери чугаа аянын бадыткап турар. Шак-ла бо айыткан чүүлдеривисти чогаалчы А.А. Даржай кончуг чечен-мерген кылдыр тыва дылче очулдурган. Чогаалчы тыва дылдың онзагайын өөренип көрүп, эргижирээн сөстерни, быжыг сөс каттыжыышкыннарны, чечен сөстерни тыва дылче дүүштүр очулдурган. База ол ышкаш аас-чугаа стилинде домактар, кижиниң сагыш-сеткилин илереткен домактар тыва дылче тургузуунуң болгаш утказының аайы-биле дүгжүп турары кончуг солун болгаш өөредиглиг. 

    Тыва болгаш орус дылдар аңгы төрел бөлүктүң дылдарынга хамааржып турар. Тыва дыл дээрге түрк дылдарга хамааржыр. Ол ышкаш тургузуунуң аайы-биле кожумактар хүлээп алыр (агглютинативтиг) дылдарга хамааржыр. А орус дыл индоевропей дылдарга хамааржыр, ол ышкаш тургузуунуң аайы-биле флективтиг дылдарга хамааржып турар. Ынчангаш таваржып турар онзагайлар анаа эвес болуп турар.   

    Морфологтуг онзагайга чүве адының углаарының падежиниң диалект хевири, чүве адының хамаарылга хевирлери, кылыг сөзүнүң дужаал наклонениезиниң диалект  хевири хамааржып турар.  

    Ф.Г. Исхаков биле А.А. Пальмбахтың “Грамматика тувинского языка” [1961] (Тыва дылдың грамматиказы) деп номунда тыва/-тиве, -тува/-түве, -дыва/-диве, -дува/-дүве деп кожумактарны ийиги углаарының падежи деп айтып турар. Кожумакты таба//тебе, табан//таман деп эдеринчиден тывылган деп эртемденнер айтып турар.  М.Д. Доржунуң “Бай-Тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка” [2002] (Тыва дылдың диалект системазында Бай-Тайга аялгазы) деп номунда шимчээшкинниң угланыышкынын илередир кылдыр -tuva//-tive деп кожумакты база ооң фонетиктиг вариантыларын айтып турар:-dyva//-dive, -duva//-duve. Авторнуң айтып турары-биле алырга, ол кожумак нептереңгей ажыглаттынып турар. 

    “Угаан човулаңы” деп комедияда углаарының падежиниң —тыва/-тиве, -тува/-түве, -дыва/-диве, -дува/-дүве деп кожумактыг чүве аттары нептереңгейи-биле ажыглаттынып турар. Чижээ:  

    Бистер дээрге, караңгы булуң-дува 

    Чашты бергеш, сыңмарлажып олурар бис. 

    Мы с вами явимся, исчезнем тут и там, 
    Играем и шумим по стульям и столам. 

    Мы в тёмном уголке, и кажется, что в этом! 

    Төрел бөлүк илередир чүве аттары 1-ги арынның хамаарылга хевириниң кожумаан хүлээп ап турда, бичеледир-чассыдар утка илередир таварылгалар бар бооп турар. Ол дугайын Ф.Г. Исхаков биле А.А. Пальмбахтың “Грамматика тувинского языка” [1961] (Тыва дылдың грамматиказы) деп номунда айтып турар. Комедияда төрел бөлүк илередир чүве аттары 1-ги арынның хамаарылга хевириниң кожумаан хүлээп ап турар чижектер таваржып турар. Орус дылда батюшка деп сөстү “ачай=ым” деп сөс-биле очулдуруп турар. Чижээ: 

    Дыңнап көр=гер, ачай=ым, кортканымдан 

    Тыныш кыска, бажым сербээ дескинип тур;  

    Дыка дүрген кире маңнап келдиңер чоп,  

    Аймап калдым. 

    Позвольте, батюшка, кружится голова; 
    Я от испуга дух перевожу едва; 
    Изволили вбежать вы так проворно, 
    Смешалась я…  

    Тыва дылда ава деп сөс дараазында бичеледир-чассыдар утка илередир кожумактарны хүлээп турар. Чижээ: авай=ым, ава=к=ым, ава=кыжы=ым, ава=май. Ол сөске бодаарга, ачай деп сөс бичеледир-чассыдар утка илердип турар чижектер ховар таваржып турар.  

    База ол ышкаш хуу чүве аттары хамаарылга хевириниң кожумаан хүлээп турары онзагай бооп турар. Чижээ: 

    Платон Михайлыч=ым бо ышкажыл. 

    Вот мой Платон Михайлыч. 

    Сайгарып турарывыс чогаалывыста дужаал наклонениезиниң хөйнүң санының ийиги арынның -ңар, -ңер деп кожумаанын орнунга -гар, -гер деп вариант ажыглаттынып турар чижектер хөйү-биле ажыглаттынып турар. Профессор Ш.Ч. Сат “Тыва диалектология” [1987] деп номунда дужаал наклонениезиниң хөйнүң санының ийиги арынның -ңар, -ңер деп кожумаанын орнунга -гар, -гер деп вариант немежирин Чөөн-Хемчик-Сүт-Хөл аялгазы деп бөлүкче киирип турар. Чижээ: 

    Чарлып көр=гер. Чырып келди. – Чүү аңар? 

    Да расходитесь. Утро. — Что-с? 

    Боттарыңар опчооңарны, 

    Болгаап көр=гер, тааржыр деп бе! 

    Вы баловник, к лицу ль вам эти лица! 

    Бо комедияда аян сөстери бир онзагай черни ээлеп турар.  Аян сөстери кижиниң сагыш-сеткилин илередип турар сөстер болур. Ф.Г. Исхаков биле А.А. Пальмбахтың “Грамматика тувинского языка” [1961] (Тыва дылдың грамматиказы) деп номунда тыва дылда аян сөстерин орус дылче очулгаларын мынчаар киирген: Хаа! ʻахʼ, ʻойʼ — бо аян сөзүн кандыг-бир чүвени магадаан, кайгаан утка илередир деп авторлар айыткан. Ээй ʻэйʼ  — кижини кыйгырып турар утка илереткен аян сөзү. 

    Чогаалда аян сөстери калбаа-биле ажыглаттынып турар. Чижээ: Ах ʻахʼ 

    Эй ʻэйʼ, Ой, Эйт ʻТс-сʼ, Тьфу ʻтьфу хайтʼ, Шш ʻссʼ, о-хм ʼо-ойʻ, и-хм ʻи-хмʼ.  

    Ах, дээрги кожай! Ах! барин! 

    Ах! Кандыг кончуг кыска дүнүл! Ах! как скоро ночь минула! 

    Дээргилер, Эй, Софья Павловна, халап болду… Господа, Эй! Софья Павловна, беда. 

    Ой, оптуг-кажар опчокпайны — Ой! зелье, баловница. 

    Бис бо ажылга чогаалдың морфологтуг онзагайының чүгле диалект хевирлерин көрдүвүс. Чогаалчы  орус дылдың эргижирээн сөстерин, ол үеде орус дылдың онзагайын көргүзери-биле диалектилерни база ажыглап турар. Үстүнде сайгарылгавысты кысказы-биле түңнеп,  таблицага көргүзээли: 

                    Чүве ады 

    Кылыг                                Аян сөзү     

    сөзү 

     

    Хамаарылга хевиринин  

    кожумаа 

    Углаарынын 

     Падежи 

    Дужаал наклонениези (2-ги арын хөйнүң саны) 

     

     

     Ах ʻахʼ 

    Эй ʻэйʼ 

    Ой  

     Ачай=ым 

    ʻбатюшкаʼ 

    (бичеледир-чассыдар утка бар) 

    Платон Михайлыч=ым 

    ʻМой Платон Михайлычʼ 

    Соңга=дыва 

    (Барыын-Хемчик, Бай-Тайга аялгазы) 

    Көр=гер (Сүт-Хөл аялгазы) 

     

     

    Эйт ʻТс-сʼ 

    Тьфу ʻтьфу хайтʼ 

    Шш ʻссʼ, о-хм ʼо-ойʻ, и-хм ʻи-хмʼ 

     

    Литература 

    1. Грибоедов А.С. Угаан човулаңы. Кызыл, 1979. 
    1. Доржу М.Д. Бай-Тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка. Кызыл, 2002. 
    1. Исхаков Ф.Г., Пальмбах А.А. Грамматика тувинского языка. Фонетика и морфология. М., 1961. 
    1. Сат Ш.Ч. Тыва диалектология, Кызыл, 1987. 

     

    Реклама