ААС БОЛГАШ БИЖИМЕЛ ЧУГАА

    0
    78

    Уважаемые читатели! Публикуем статью в память о человеке-легенде, выдающемся ученом Тувы, советском лингвисте, докторе филологических наук, профессоре, заслуженном деятеле науки РСФСР, заслуженном учителе Тувинской АССР Сат Шулуу Чыргал-ооловиче (1926-1992).

     Чыргал-оолович САТ, филология эртемнериниң доктору, профессор.

      Литературлуг дыл, өске сайзыраңгай дылдар ышкаш, ийи янзы ажыглаттынар хевирлиг: аас-биле чугаалажыр болгаш бижимел.

      Аас чугаа бистиң хүн бүрүде амыдыралывыска колдап ажыглаттынар болганда, чугаа культуразы бир-ле дугаарында чугааның аас хевири-биле холбаалыг. Тыва чугааның аас хевири шаг-төөгүде тывылган болгаш үр үеде тыва чугаа чүгле аас хевирлиг турган. Харын-даа улустуң аас чогаалы болгаш национал бижик чугааның аас хевиринге үндезилеттинип тыптып келген дизе чазыг болбас. Чугааның бижимел хевири 1920-1950 чылдарда тыптып келгенин база амгы үеде чедиишкинниг сайзырап, хөгжүп турарын тыва дылдьщ шинчилекчилери демдеглээн.

      Чугааньщ аас-даа, бижимел-даа хевирлериниң ниити хүлээлгези дылдьщ кол функциязы-биле дүгжүп турар: кижилерниң аразында харылзажырының, бот-боттарын билчириниң, бодалдарын солчуурунуң чепсээ болуру [1].

      Революция мурнунда тыва дыл чүтле коммуникативтиг функцияны (харылзажырының хүлээлгезин) күүседип чораан болза, амгы үеде тыва дылдьщ аас-даа, бижимел-даа хевирлериниң ниитилел хүлээлгелери калбарган.

      Тыва дыл, чон ортузунга тайылбыр-суртаал ажылын чорударындан болгаш хурал-суглаа эртиреринден аңгыда, амыдыралдың янзы-бүрү адырларынга хереглеттинип турар, чижээлээрге:     албан-херек бижиктерин кылырынга; школаларга өөрдилге болгаш кижизидилгени боттандырарда, башкылаашкынга; пединститутка, педучилищеге, техникумнарга болгаш өске-даа өөредилге черлеринге методиктиг литератураны, өөредилге номнарын чогаадырынга; суд болгаш прокуратура ажылынга ажыглап турар. Сөөлгү үеде амыдыралдың негелделеринге албан өөредири көрдүнген; чырыдыышкынның болгаш ясли-садтарга бүгү ортумак болгаш дээди өөредилге черлеринге албан өөредири көрдүнген; чырыдыышкынның болгаш культураның тускай эртемниг ажылдакчыларын белеткээри; тыва дылга үнүп турар өөредилге номнарын, солуннарны болгаш чечен-чогаал номнарын парлаары; радио, телевидениеге тыва дылга дамчыдылгалар чорудары; национал театр, кино уран чүүлүн сайзырадыры-биле тыва дылга чогааткан болгаш орус азы өске дылдардан очулдурган шиилерни, киноларны чонга көргүзери дээш оон-даа өске [2].

       Бижимел-даа, аас-даа чугаага чугула негелделерниң бирээзи – литературлуг дылдың нормаларын сагыыры болур. Норма дылдың хүлээлгелерин күүседиринге чугула. Литературлуг нормага дүүшпейн турар чугааның тода билдинери берге. Чамдык улус литературлуг дыл дээрге колдуунда бижимел дыл деп санап турар. Ол бодал шын эвес. Литературлуг дылга номчуп, бижип, чугаалап турар болгай бис.

       Национал бижиктиң чогааттынганы-биле чергелештир тыва дылдың аас-даа, бижимел-даа хевири чаңгыс аайжып, ооң шын бижилгези, шын адалгазы болгаш грамматиктиг тургузуу экижип, литературлуг нормага чагырты берген.

       Культурлуг чугааның кол негелделеринге хамаарыштыр аас-даа, бижимел-даа чугааның ниити шынарларын М.Д. Биче-оол «Тыва чугаа культуразы» деп номунда делгереңгей тайылбырлап көргүскен [3].

    1. Чугааның шын болуру.

    Аас-даа, бижимел-даа чугаа ылап шынныг чүүлдү илередир. Чугааның ылап шынныг болуру тыва улустуң үлегер домаанда безин тодаргай илереттинген, чижээлээрге:

    Шык черге үнүш ынак

    Шын сөске чон ынак.

     

    Сөсте шын быжыг.

    Багда доң быжыг.

     

    Үлегер сөсте нүгүл чок,

    Yep сугда балык чок.

     

    Чөптүг сөсте буруу чок,

    Чөремеде сөөк чок.

     

    Багын соглээрге, бачыды арлыр [4].

     

    1. Чугааның чиге (тода) болуру.

       Аас-даа, бижимел-даа чугаага бодунуң бодалын болгаш сеткил-сагыжын илередирде чугаалап турар кижи эң-не таарымчалыг сөстерни хереглээрин кызар. Бо удаада аас-даа, бижимел-даа чугаага эң делгереңгей частырыгларның бирээзи – утка талазы-биле чоок, дөмейлешкек сөстерни шын эвес шилиири, синонимнерни шын эвес ажыглаары болур. Маңаа хамаарыштыр база үлегер домактардан чижеглеп көрээл:

    Бижектиң чидии херек,

    Сөстүң чигези херек.

     

    Сөглээн сөс,

    Керткен ыяш.

     

    Сөглээр сөстүң шыны херек,

    Чиир эъттиң чаглыы херек.

     

    1. Чугааның бөдүүн болуру.

       Чугаа азы домак бүрүзү бөдүүн, дьщнакчыга азы номчукчуга билдингир болуру авторнуң дыл аргаларын шилип ап, оларны шын ажыглап билиринден хамааржыр. М. Горькийниң чугаалааны-биле алырга, В.И. Ленин эң-не нарын чүүлдерни бөдүүн болгаш билдингир, допчу болгаш тода кылдыр чугаалап база бижип билир турган.

     

    1. Чугааның арыг болуру.

       Дылды арыг, холук чок кылдыр чугаалаарының болгаш бижиириниң негелделери аас-даа, бижимел-даа чугаага бир дөмей хамааржыр. Ынчалза-даа аас чугаага литературлуг эвес, кара чугаадан каржы сөстер азы бок сөстер хөй таваржырындан чугааның арыг болур шынары баксыраар. Чугааның бижимел хевиринге грамматика, стилистика талазы-биле частырыглар база ховар эвес болур.

      Аас болгаш бижимел чугаазының чедер-четпези кижи бүрүзүнүң культурлуг деңнелинден хамааржыр. Чугаа культуразының үндезини кижиниң чажындан эгелеп төрээн дылын шиңгээдип ап, чоннуң байлак аас чогаалын, чаңчылдарын сонуургап, үндезин националдыг чогаалчыларның бижээн номнарын болгаш өске дылдардан очулдурган чогаалдарны номчуп чоруурундан дээш оон-даа өске байдалдардан илереттинер.

       Аас болгаш бижимел чугааның культурлуу, дылының онзагайларын эндевези болгаш ооң аян киирер демдектерин база стиль талазы-биле тускай хевирлерин бижикке-даа, чугаага-даа чедимчелиг ажыглап билири дээрге кижи бүрүзүнүң төрээн дылын эки билирин, ону камныг ажыглаарын болгаш аңаа ынаан херечилеп чоруур көргүзүглер болур. Тыва чугаа культуразынга хамаарыштыр Ш.Ч. Саттың «Шын» солунга парлаттынган «Камныг болгаш ынак болуул» деп чүүлүнде «…культурлуг сайзыраңгай чугаа дээрге, ооң сөстериниң хөй янзы байлаа, грамматиктиг конструкцияларыньщ хой янзыларын ажыглаары, чурумалдыг аргаларыньщ дээштии, бодалдарны шын дес-дараалай тургусканы болур» деп бижээни черле чөптүг [5].

      Ынчангаш культурлуг чугаа болза анаа-ла каас-коя чугаа эвес, а ханы уткалыг, амыдыралчы, билдингир, тургузуг талазы-биле аянныг, грамматика талазы-биле шын, кайы хамаан чок артык сөс хереглевес, ээлдек-эвилең чугаа-дыр. Культурлуг чугаага бодунуң аас хевири-биле орфоэпияның (сөстерни шын адаарының) нормаларын болгаш бижимел чугаага орфография болгаш пунктуацияның нормаларын сагыыры база хамааржыр [6].

       Чугааның аас болгаш бижимел хевирлериниң онзаланыр ылгалдары оларның тус-тузунда күүседип чоруур функцияларындан, тодаргай адресадындан болгаш чугааның хереглеттинер байдалындан барымдаалаттынар.

       Аас чугаа колдуунда үш функциялыг болгаш оларның аайы-биле стильдерлиг база жанрларлыг болур.

    1. Чон аразынга харылзажырының хүн бүрү амыдыралының стили.

       Аас чугааның хүн бүрү амыдыралының стилинге кижилер аразында бодалдарын солчуп харылзажыр болгаш бир кижи өске кижиге азы бөлүк улуска аас-биле бодалын дамчыдып бээрге, ону дыңнап алгаш дарый харыылаары чугула. Ынчангаш бо удаада тодаргай адресат турар болгаш чугааның байдалы –  ооң үези, болур чери билдингир. Хүн бүрү амыдыралының стили бижимел кылдыр база ажыглаттынар, чижээлээрге, хууда чагаалар болгаш бижиктер. Оон аңгыда, шии чогаалынга маадырларның чугаазында аас чугааның онзагайлары дыка илдең болур, ылаңгыя диалог чугаага аян сөстери, төрел-дөргүл талазы-биле адажыры, модалдыг сөстер болгаш долу эвес домактар хөй таваржыр.

       Аас чугааны ажыглаарының аайы-биле, адресаттың хар-назынын, ажыл-мергежилин, көдээ азы хоорай чуртуун барымдаалап аныяктар стили, уруглар стили, кырганнар стили, диалект стили, жаргон дээн ышкаш янзыларлыг болур [7].

       Кижи бүрүзү өг-бүлеге азы эш-өөрүнүң аразынга болур анаа чугаадан чон мурнунга дыңнадыг кылыры, хуралга сөс ап, санал бээри, лекция болгаш беседа эрттирери улам берге дээрзин билир. Ооң уламындан хана солунга демдеглел, дыңнадыг азы ном, сеткүүлге чүүлдер бижиири оон-даа артык берге болгай.

    1. Дыңнадыг (информация) кылырының литературлуг чугаалажыр стили.

       Аас дыңнадыгның тургузуунуң онзагай болгаш дыңнакчыларның шиңгээдип алырының деңнели – чугааның аас хевириниң литературлуг чугаалажыр стилиниң хөгжүлдезинден хамааржыр. Аас чугаага информация дыңнакчыларга дүрген чедер болгаш санал-онал солчуушкунунуң үезинде эртем-техниканың чедиишкиннери, чаа ажыдыышкыннар, оларның практикага нептередириниң дугайында маргылдаалар чогаадыкчы чоруктуң тыптырынга боттуг идигни бээр. Аас-биле дыңнадыгга чугаалап турар кижи айтырыгның тыптып кээр ужурун тайылбырлап, кыска-кыска немелде медээлерни шууштур тургузуп, оларның иштики харылзаазын көргүзүп, айтырыгның ужур-утказын дыңнакчыларга катап илередир. А бижимел чугаага колдуунда айтырыгның утказын чүгле сагындырып турар. Ынчангаш аас чугаа бижимел чугаадан информацияны дамчыдарының болгаш хүлээриниң аргалары-биле ылгалыр. Дыңнакчыга информация билдингир болзун дээш, чугаалап турар кижи домактарны тода үн-биле кыска-кыска кылдыр тургузар ужурлуг. Оон аңгыда, аас чугаага имнээшкин, үннүң дыңзыг азы кошкак болуру, арын-шырайның шимчээшкиннери база салдарлыг болур.

       Авиценнаның хайгааралдарындан түңнел солун: «Чамдык улустуң үнү эм-биле дөмей, а өскелерниң сыр өске болур, харын-даа кижини бужургандырар болгаш могадып-шыладыр. Ону барымдаалап, чүве чугаалаар улусту үш бөлүкке чарып болур: бирээде, дыңнаары берге; ийиде, дыңнаары тааланчыг; үште, дыңнавайн барып болбас улус бар».

    1. Аас чогаалдарының аңгы-аңгы жанрларының тускай стильдери.

         Тыва улустуң хөй жанрларлыг аас чогаалы тыва дылдың революция мурнунда, ол үедеги ниити күжүн, аргаларын болгаш шынарларын көргүзүп турар. Аас чогаалыныц жанрлары тускай стильдерлиг турганы билдингир. Чижээлээрге, улустуң ырларыныц стили йөрээл стильден ылгалдыг, тоолдар болгаш маадырлыг эпос, шүлүк болгаш кожамыктар база тус-тузунда онзагай стильдерлиг турган. Аас чогаалдарын тыва чон салгалдан салгалче аас-биле дамчыдып, төөгүге арттырып чораан. Шаанда тоолдарны кышкы узун кежээлерде бир өгге чоок-кавы аалдарның араттары чыглып кээрге, тоолчу ырлай аарак, чечен-мерген, тывыңгыр кылдыр ыдар турган. Улуг хемчээлдиг тоолдарны каш кежээ улаштыр дыцнаар болгаш ылаңгыя эң солун тоолдарны өске аалга барып база катап ыдарын манаар тургулаан.

        Аас чугааның чамдык онзагайларының чылдагааны-биле литературлуг дылдың нормаларын хажыда бээр таварылгалар ховар эвес.

    1. Катаптаашкыннар.

       Аас чугаага чамдыкта ханы уткалыг бодалдарны шуут-ла катаптап чугаалаар азы утказын дыңнакчыга дамчыдары-биле ол-ла сөске утказы чоок өске сөстер-биле (чижээлээрге, синонимнер-биле) катаптаар таварылгалар турган.

    1. Киирилде сөстер.

       Бо удаада база-ла домактың утказын, сөстү азы сөс каттыжыышкынын тайылбырлаары-биле киирилде сөстер азы киирилде домактар аас чугаага хөй ажыглаттынар.

    1. Долу эвес домактар.

            Ылаңгыя диалогка болгаш бөлүк улустуң чугаазынга хөй таваржыр. Адаттынмайн барган домак кежигүнү үстүнде домактардан билдине бээр болгаш чугааның утказын контекстиден билип алыры берге эвес.

    1. Аас чугаага сөстерниң болгаш сөс каттыжыышкыннарының туружунуң хостуу.

        Чугаа домактардан, а домак бүрүзү кежигүннерден тургустунар. Домактың кежигүннери тудуш холбаалыг, хамаарышкан аайы-биле турар черлиг болгаш оларның домак иштинде туружу корум-чурумнуг болур. Сөстерниң туружу үрелирге, домактың утказы өскерлир. Ындыг чүүлдер чугааның чедимче чогунуң демдээ болур.

        Чугааның бижимел болгаш аас хевирлери ниити үндезинниг болганда үстүнде көрдүнген онзагайлар бижимел чугаага база таваржыр. Чугааның бижимел болгаш аас хевирлери бот-боттарынга салдарлыг болурун база демдеглезе чогуур. Аас чугааның вариантыларындан чугааның шын нормаларын шилип ап турар болганда, аас чугаа бижимел чугаага чоок кылдыр хевирлеттинип турар болгаш дылдың төөгүзүнге аас болгаш бижимел чугааньщ сайзыралы бот-боттарындан хамаарылгалыг болур. Чамдыкта чүве чугаалап турар кижи орфографияга шын бижиирин эдерип азы эртем ңзузу-биле бир-ле илеткел кылган чүве дег чугаалаарын кызар. Өске таварылгада, кара чугаа-биле бижимел чугааны будап, адап, чугаалап турары олчаан бижип турар. Аас чугааны магнитофонга бижидип каарга, азы саазынга дүжүрүп бижип алырга, ооң (аас-чугааның) шынары хевээр артар. Шаандагы үеде, бижик тураскаалдары эвээш болгаш оларны номчууру берге үеде, аас чугаа, дылдьщ сайзыралынга амгызындан артык салдарлыг турган чадавас.

    Бижимел чугаа аас чугаадан ылгалыр онзагай чүүлдерлиг болур.

    1. Бижимел чугааны үжүктер-биле көргүзер болгаш бир бодалдан еске бодалче шилчиирде графиктиг аргаларны база бижик демдектерин ажыглаар. Бижимел чугаага колдуунда утка талазы-биле эгелерни, кезектерни аңгылаар, абзац, параграф, сөстүң адаан шыяр, улуг сек, биче сек, тире дээш янзы-бүрү демдектерни хереглеп турар. Бижимел чугаа культуразынга сөстерни шын бижиириниң, бижик демдектерин салырын сагыыры база хамааржыр.
    2. Бижимел чугааньщ чугула шынары – бодалды чиге, тода илередиринде, сөс туружунуң чурумнуг болурунда, домактьщ стиль талазы-биле чагыртырында болгаш дылдыц литературлуг нормаларынга дүүшкенде болур.

        Бижимел чугаага катаптаашкын эвээш кирер, чүге дээрге номчукчу катай номчуп алыр аргалыг болганда, кандыг-даа ханы уткалыг бодалды дорт, тода болгаш кыска кылдыр илередири негеттинер.

    1. Бижимел чугаага, ылаңгыя грамматиканың морфология болгаш синтаксиске хамаарышкан негелделерни сагыыры чугаа культуразының эргежок чугула негелделериниң бирээзи болур. Бижимел чугаага падеж кожумактарын шын эвес хереглээр азы сөс кожумаан четче эвес хереглээр, харын-даа өске артык сан кожумактары киирер таварылгалар хөй.

       Сөөлгү үеде тыва чугаа культуразынга хамаарышкан айтырыгларны «Шын», «Тываның аныяктары» солуннарның арыннарынга парлап турар болгаш радио, телевидение дамчыдылгаларынга ажык чугааны көдүрүп турар апарган. Ынчалза-даа чугаа культуразынга хамаарышкан сорулгаларны хүн бүрүде школаларга болгаш башкы институдунга база башкы училищезинге өөредип тургаш, чоорту практиктиг боттандырар болза эки. Парлаттынып турар номнарда, журналдарда, солуннарда болгаш тыва радио дамчыдылгаларының дылында дыка хөй частырыглар эртип турар. Ону өөренип көөрү, шинчилээри бир дугаарында дыл эртемденнеринден, тыва дыл башкыларындан, чогаалчылардан болгаш парлалга ажылдакчыларындан негеттинер апаар — деп, М.Д. Биче-оолдуң «Тыва чугаа культуразында» бижээни бо хүнте чедир шиитпирлезе чогуур айтырыг бооп турар.

     

    Литература

    1. Монгуш Д.А., Сат Ш.Ч. Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези. — Кызыл, 1967. — Ар. 19-29.
    2. Монгуш Д.А., Сат Ш.Ч. Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези. — Кызыл, 1967. — Ар. 21-22.
    3. Биче-оол М.Д. Тыва чугаа культуразы. — Кызыл, 1970. — Ар. 22-30.
    4. Чоннуң чечени: тыва үлегер домактар, чечен сестер. — Кызыл, 1976. — Ар. 11-13.
    5. Сат Ш.Ч. Камныг болгаш ынак болуул // Шын. — 1988. — Апрель 22.
    6. Биче-оол М.Д. Тыва чугаа культуразы. — Кызыл, 1970. — Ар. 20-21.
    Реклама