Ажы-төл кижизидери оюнчук эвес

    0
    17

     Долаана  Чачаровна Сарыглар,  Сүт-Хөл кожууннун  Суг-Аксы сумузунуң

    «Сайзанак»  аттыг уруглар садының кижизидикчи башкызы

    Бистиң уругларывыс келир үениң хамаатылары, ынчангаш уругларны эки аажы-чаңга кижизидериниң дугайында айтырыг, бистиң чуртувустуң келир үезиниң дугайында айтырыг болур. Уругларны кижизидери өг-бүлениң кол айтырыы болур. Өг-бүлеге уругнуң баштайгы бодалдары болгаш билиглери тыптыр, аажы-чаңы хевирлеттинер, чаңчылы боттаныр. Бичии уруглар өг-бүлезинге мөзү-шынарларының баштайгы школазын эртер. Өг-бүле айтырыынга, уруг-дарыг кижизидилгезинге ада-иениң салдарының дугайында хөй-ле номнар, эртем ажылдары бижитинген. Уруг-дарыының эки азы багай аажы-чаңныг болуп хевирлеттинеринге ада-иениң үлегер-чижээ, уругларынга хамаарылгазы кончуг улуг рольду ойнап турар.

    Улуг улустуң шын эвес аажы-чаңы, аксынга таварышкан багай сөстү сөглептери, уш-баш чок баштактанчыры бичии уругларга эки эвес салдарлыг. Өг-бүлеге бот-боттарын хүндүлежири, күш-ажылга сундулуу, сагыш-човангыры, дузалажыры эргежок чугула. Ындыг өг-бүлеге өскен оол азы уруг ада-иезиниң ажылгырын, бот-боттарын хүндүлежирин, кижилерге хамаарылгазын шиңгээдип алыр.

    Ада-ие уруг-дарыындан дыңнангыр болурун негээр. Дыңнангыр-ла болза экизи ол деп бодаар, ынчалза-даа олар чазып турар. Бичиизинден тура дужааган аянныг чугааны эдерип, дыңнангыр болуп өзүп кээр-даа болза, алызы барып кошкак, кортук кижилер олардан үнер. Аажок дыңнангыр, чөпшүл, кортук болганындан эштеринге база өске-даа улуска базындыра бээриниң чылдагааны ында. Ынчангаш ада-ие уругларын доктаамал кончуп, дужаап, дыңнангыр болурун үргүлчү негээр болза, түңнели эки эвес болур.

    Уругларны кижизидеринге адазының үлегери онза ужур-дузалыг. Ада кижи бодунуң ажы-төлүн авазынга, черле херээжен кижиге шын хамаарылгалыг кылдыр кижизидер ужурлуг. А боду уругларының иезин доктаамал хүндүлеп, ажылынга дузалажып турар болза, оолдары адазы дег ындыг адалар болуп өзери моон билдингир.

    Бажыңда бүгү эргени бодунуң холунда алган «хаан» адалыг өг-бүлелер уругларының кижизидилгезинге багай салдарны чедирип турар. Уруглары бичии-ле шын эвес, эпчок чүүл кылыпкан азы чугаалапкан болза, адазы канчаар-даа аажок хорадап, каржыланыр, уругларынче чамдыкта оларның авазынче хөректенир. Ооң чугаалаан сөзү өг-бүлеге хоойлу болуп, дораан күүсеттинер ужурлуг. Уруглар ачазындан аажок коргар, өг-бүлеге каткы-хөг дыңналбас, оожум болур. Мындыг өг-бүлеге өскен уруглар оспаксырап, кортук, чашпаа  кижилер болур. Дагын кончудуп, эттетпес дээш, олар кажарлап, мегелеп өөренип алырлар. Олардан чок-ла болза оспаксырак, кортук, тура-сорук чок, чок-ла болза аас-кежик чок чылдары дээш, кезээде өжээн негеп чоруур каржы кижилер үнер.

    Уруглары-биле шоолуг чугаалашпас, олардан ырак хемчээлге чурттап чоруур ада-иелер база бар. Уруглар-биле шоолуг чугаалашпас болза, олар дыңнангыр болур деп бодап чоруур ада-иелер база бар. Бо өг-бүледе ада-ие биле уруглары бот-боттарын билишпес, чоок эвес болуру чугаажок. Мындыг байдалга өскен уруглар оспаксырак, чугаакыр эвес, дузааргак эвес, чүгле бодун бодаар кижилер болур.

    Уруглары дыңнангыр болзун дээш чамдык ада-ие эмин эрттир чымчак, биче сеткилдиг болурун кызыдарлар. Олар уругларынга шыңгыы негелделиг болуп шыдавастар. Уругларының күзээн чүүлүн садып берип, харам эвес чүнү-даа чөпшээреп чоруур эки ада-ие бис, силер чүгле бистиң чугаавысты дыңнап чоруңар дээрзин көргүзерин оралдажып чоруурлар. Өг-бүлеге алгыш-кырыш турбазын деп күзээрлер, ынчангаш уруглары чүү дей-дир, ону дораан күүседирлер. Мындыг өг-бүлеге уруглар ада-иезин дужаап, бастып өөрени бээрлер.

    Чамдык ада-ие уругларын сургаарынга дыка ынак. Оглу азы уруун чанынга кожа олурткаш, төнмес-батпас чагыг-сөзүн берип-ле эгелээрлер. Чагып, сургап-ла чорзумза, кижизидип чоруурум ол деп бодаарлар. Уруг-дарыын чагып-сургаары херек, ынчалза-даа ону үргүлчү катап-катап чугаалап, анчыг кылынмас болза эки. Чүү-даа чүвеге хемчээл турар ужурлуг. Мындыг өг-бүледе каткы-хөг, өөрүшкү чок. Уруглары ада-иезиниң чугаазындан бужурганыр, а ада-ие «угаанныг» кижи болуп, уругларын сургап, оларның сагыш-сеткилинде өскерлиишкиннерни эскербестер.

    Ынчангаш, ажы-төлдүң кижизидилгези, оларның келир үези чүгле ада-иеден кол хамааржыр дээрзин ада болган, ие болган кижи бүрүзү билип чоруур ужурлуг. Ажы-төл кижизидери оюнчук эвес дээрзин хандыр сайгарып чоруулуңар.

     

     

     

    Реклама