ЧЫЛДЫҢ КУЖУ — БОРА ДУРУЯА

    0
    13

    Россияның куштар камгалалының эвилели 1996 чылдан эгелеп Чылдың кужу деп кампанияны чорудуп келген. Шилиттинген кандыг-бир кушту бүдүн чыл дургузунда хамыктың кичээнгейинге хаара тудуп, ооң санын база нептередип, өзүп-турумчаан оран-черин камгалаарынче бүгү күштү угландырар.
    2020 чылда «Чылдың кужу» деп атка бора дуруяа төлептиг болган. Ол ду­­руяаларның база бир хевири – чараш куш. Ооң хем­чээли: бедии – 115 сантиметр, эр бора дуруяның деңзизи 6 килограмм, а кыс дуруяның 5 килограмм чеде бээр. Кол өңү – көк-куу. Ооргазы, кудуруунуң кол өңүнден караң­гызымаар, чалгыннары болгаш ишти чырык көстүр. Бажының мурнуу чарыы, мойнунуң кыры – караңгы-көк. Бажының кыдыг­ларында ак дилиндектер, караандан тура, мойнунуң төнчүзүнге четкен. Тейинде дүк шоолуг чок, ынчангаш кызыл бөртчүгештиг кылдыр көстүр. Думчуу чырык, узуну 30 сантиметр чеде бээр. Эр-даа, кыс-даа бора дуруяалар ылгал чок, дөмей. Дуруяаларның мойну узун. Олар бойдуска 20-40 чыл чедир, а кижи ажаалдазынга 80 чыл чедир чурттаптар.
    Бора дуруяа — арга, ховунуң кужу, чазын-чайын колдуунда пагаларны, күскелерни, чыланнарны, селескелерни, бичии кушкаш оолдарын, каттарны, болгаш үрезиннерни база шык черниң чечектиг үнүштерин кончуг чемненип чиир­лер. Олар уяларын камгалалдыг черлерге: шык черлер чанынга болгаш хемнер, хөлдер чанынга кылып, оолдаарлар. Уяларының бот-боттарындан аразы 1 киломметр ырак кылдыр, кургаг будуктар, чиңгистер-биле тудуп кылырлар. Эрткен чылгы уязы үрелбээн болза, база катап ол-ла уязынга оолдаарлар. Уязының хевири дыка оңгар эвес, аякка дөмей, төгерииниң долгандырыы 1 метр чеде бээр. Май ортан үезинде чуургалаар, 1 азы 3 боор. 30-35 хонук дургузунда оолдары частып кээр.
    Тывада дуруяаларның 3 хевири бар: чогдулуг дуруяа, бора дуруяа, кара дуруяа. Бо үш дуруяа ховартап, эвээжээн болгаш камгалалды алганы-биле, Тываның болгаш Россия­ның кызыл дептеринде киир бижиттингеннер.
    Бо чараш кушту көрген-танаан уруглар ону чурукка тырт­тырып, каяа, кайы үеде, каш кушту көргенин демдеглеп алыр болза, улуг эртем ажылынга дузаны кадып, үлүүн киир­гени болур. Демдеглелдериңерни редакцияже дамчыдарын кыйгырдывыс, уруглар!

    Валерия Донгак, Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг чурт-шинчилел музейи­ниң улуг эртем ажылдакчызы.

    #Сылдысчыгаш_солуну

    Реклама