«НАДЯ РУШЕВА – БҮГҮ ЧОННУҢ, КҮРҮНЕНИҢ ӨНЧҮЗҮ»

    0
    47

    Бир-ле катап Наталья Дойдаловна Ажыкмаа-Рушева-биле чугаалажып олурумда, ол хомудаан сеткилин меңээ илеретти: 
    – Эх, караам көөр турган болза көрем. Дүгде «Юность» сеткүүлү база эрги солуннардан ушта бижилгелерим бар. Ында Надя уруумга хамаарылгалыг үнелиг сөстерни бижээн чүүлдерни шыгжап чоруур мен – дей-дир оң. 
    Чүве көөрү баксыраза-даа, ооң чүве сактыры кайгамчык эки. Н.Д. Ажыкмааның айыткан уунче хөй-ле саазын аймаан үжепкеш, 1964 чылдың № 6 «Юность» сеткүүлүнде Лев Кассильдиң үнелелин тып алдым. Ында: «Мен дыка бышкан, кайгамчыктыг хөй чуруктарны сонуургап көрдүм. Мени ам-на ол чуруктарның автору – терең кара кирбиктерлиг, арганзымаар бичии уруг-биле таныштырды. Ол ооң чуруктарының дугайын­да чогаалчылар, журналис­тер, чурукчуларның чугаа­зын аңаа хамаарышпас дег, тогбайн-даа, ыыт-дааш чок чоруп тур. Удатпаанда мен ооң бажыңынга чеде бээримге, Надяның ада­-иези – Наталья Дойдаловна болгаш Николай Константин­ович өрээлдерде шкаф, столдарда чыдар он ажыг ооң чурук папкаларын көргүстүлер. А Надя сактып аары-биле чуруттунуп орду. Ооң ынчаар сагыштап чурууру ырак көрүштүг, кончуг делгем болду. Кажан Надя редакцияга тургаш, «Юность» сеткүүлдүң кол редактору Борис Полевойга Манолис Глезостуң белээ – бурун шагның барельеф-кескиндизин көрүп каан. Ында ханы кажыыдалдыг кырган ашакты дөзевилээн. Хамык улус Надяның чуруктарын топтап көрүп турда, ол кескиндиге немей стиль, утка талазы-биле ханы көрүштүг ийи чурукту чуруй каапкан». 
    «Юность» сеткүүлде Надяның он чуруктарын Лев Кассиль мынчаар түңнээн: «Силерни база мени-даа Надяның чуруктарының янзы-бүрү темалыы, им-демдекти сагышка бодап аары, сценаларын таарыштырары, фигура-чурук бүрүзүнүң хостуг-чоргаары база херек кырында барын көргүскен бүзүрелдии кайгадыптар. Москваның сураглыг чурукчулар башкызы П.П. Пашков Павел Чистяковтуң школазының мындыг принцип-чурумун сагыыр турган: «Эң-не баштай – сагыштаар, оон – боданыр, адак сөөлүнде чуруп кириптер». Кижи Надя Рушеваның чуруктарын көргеш, ооң кайгамчыктыг сагыштап чураанын эскерер. Келир үеде ооң чуруктарынга бышканын херечилээн өске ийи уран-арга сиңер болзун!» 
    №8 «Юность» сеткүүлүнде «Ындыг делгелге тур­баан» деп эгеде музейге келген кижилерниң дилээ-биле Надя Рушеваның делгелгезин ийи дугаар база эрттиргенин, ында оларның магадап ханмаан үнелелдеринде чурукчунуң келир үезинге сагыш човаашкынын бижээн 2 номунуң сөзүглелдери бар. 
    * * * 
    Академик В.А. Ватагин: «Мен бир чыл иштинде Надя Рушеваның анаа эвес арга-шинээниң өзүлдезин хайгаараар аас-кежиктиг болдум. Ол хүнден хүнче, харын-даа шактан шакче чурукчу адын бадыткады. Ооң чуруктары композиция, техника, уран-чечен овур-хевир, долгандыр турар делегейивисти бодунуң чогаадыкчы езу-байдалдыг хүлээп көөрү-биле бичии кижиниң чогаадылгазының кызыгаа­рындан үнүп турары онзагай. Ооң ындыг чогаадык­чы салым-чаяанын камгалап-кадагалаары, кижизидери, сайзырадыры дээш чүгле ада-иези, дагдыныкчылары эвес, а бүдүн чурт, күрүне, башкыларның болгаш уран чүүлдүң хөй-нии­тилелдери харыысалгалыг. Надя Рушева ышкаш салым-чаяанныглар – күрүнениң, бүгү чоннуң өнчүзү. Шак ындыг анаа эвес талантыларга бот-тускайлаң уг-шиглиг башкылаашкын ажылын чорудары күзенчиг. Ортумак деңнелге чижеглеп каан уран чүүлдүң дээди өөредилге черлери оларга тааржыр хамаанчок, харын-даа хора чедирип болур». 
    * * * 
    Надя Рушеваның авазы чугаазын уламчылады: «Бир катап Надявыс школадан келгеш-ле дораан чугааланы берди: 
    – Чапсар үезинде литература башкызы Николай Петрович Ярмольскийден: «Дайын болгаш тайбыңның» маадырларындан кымны үнелээр силер? Ноян Андрейни бе? Азы Пьерни бе?» – деп айтырдым. Ада-чурттуң Улуг дайынынга улуг лейтенант дужаал эдилээн, хөй орденнерлиг башкым Андрей ноянны онзазынар болду. 
    Сагыш-сеткили дүвүреп-хөлзээн Надявыс ам шуут ыглаар чыгыы биске тайылбырлай аарак, чугаалай-дыр: 
    – Бодап-даа көрүңер даан! Канчап черле Андрей маадыр боор чүвел? Ооң ачазы кадайланырын хоруп каан. Кажан ол ынак Наташазын бир чыл иштинде шенеп-хынааш, көңгүс бичии ооң частырыы дээш ооң шупту чагааларын эгидипти чоп. А Пьер – ол езулуг маадыр! Бородинонуң тулчуушкунунче ону кым-даа кыйгырбаанда-ла, Раевскийниң батареязы изиг-изиг тулчуп турда, ол дайылдажып кирипкен! Кым-даа ону дилевейн турда-ла, кыпкан оттан чаш уругну, үптекчи французтан херээженни ол камгалап каан! Ол дээш бооладып-даа каар чыгыы турган. А кажан Наташа Ростовага дендии берге апаарга, чүг­ле чаңгыс Пьер ону деткээн болгай. Езулуг өңнүктер берге байдалдарда илереттинер деп чүве ол-дур… 
    * * * 
    … 1968 чылда Надя 16 харлапканда, график-чурукчу Жуков ону чогаалчы-пушкинист Арнольд Ильич Гессен-биле таныштырып каан. 
    Арноль Ильич бир документальдыг кинода ооң дугайында мынча дээн: «95 чыл назынымда чүнү көрбедим дээр. Ынчалза-даа Надя Рушева кайгамчык-тыр! Ол хире бичии уругда чурукчу кижиниң аянныг чытчызы кайыын келген чоор? Ылаңгыя Пушкинниң эпохазын өттүр билип, ооң бодунуң сагыш-сеткилиниң ханызынче канчап ол сиңниге бергенил? Мен ынчан «Шүлүкчүнүң амыдырал-чуртталгазы» номумну бижип турдум. Ол номумну чүгле шүлүкчүнүң чуруктары-биле каастап-шимээр бодаан мен. Ынчалза-даа Пушкин 14 харлыынга чедир чуруттунмаан! Надяга мен он дөрт харлыынга чедир шүлүкчүнүң ол кылдынмаан ажылын кылырын дилеп, номумнуң баштайгы ийи эгелерин – «Чаш чорааны» болгаш «Лицейниң Парназын» берип кагдым. Надя ынчан элээн бодангаш, харыылады: «Шенеп көөр мен че». 
    Бир ай эрткенде Надяның папказында чеден ажыг чуруктар бар болду. Мурнукузунга бодаарга, оон-даа шынары экижээн ол чуруктар чажывыстан-на билиривис Пушкинниң делегейинче бисти хаара туда бээр». 
    А.И. Гессен бистиң Надявыска белекке берген номунда мынча деп бижээн: «90 ажыг харлыг чогаалчы мээң-биле 16 харлыг Надя мээң чаа үнер Пушкин дугайында номумга ужуражы берзивиссе, дыка-ла өөрүүр ийик мен». 

    (Зоя Донгактың «Надя Рушеваның авазы» номундан бо үзүндүнү 
    №9 «Юность» сеткүүлге 2017 чылда парлаан). 

    (Материалды январь 27-ниң дугаары 4 «Сылдысчыгаш» солунундан номчуп ап болур силер). 

    #СылдысчыгашСолуну
    #СолунСылдысчыгаш

    Реклама