ОНДАР КАН-ООЛ. «ЫГЛАПКАН ХАР». (4-кү класска литературлуг номчулга).

    0
    102

    Зинаида Увековна ОНДАР, Кызыл хоорайның Интернационалчы дайынчылар аттыг 12 дугаарлыг школазының 1-ги категорияның эге класстар башкызы

    Кичээлдиң хевири: Чаа тема өөренириниң кичээли.

    Сорулгазы:

    1. Каң-оол Ондарның чогаадыкчы ажылы-биле таныштырып, шүлүктүң утказын, уран-чеченин болгаш тургузуун сайгарып өөредир;

    2. Уругларның сөс курлавырын байыдар, сөс-домаан болгаш чогаадыкчы чоруун сайзырадыр;

    3. Бойдуска хумагалыг болур чорукка кижизидер;

    Чедип алыр түңнелдер:

    Предметтиг: шүлүк чогаалының тургузуун сайгарып, аянныг номчулганы чорудар; чаңчыктырар; чогаалдың темазын, уран-чечен аргаларын тодарадып, шүлүк чогаалын дыңнап өөредир.

    Регулятивтиг: кичээлдиң өөредиглиг сорулгазын хевирлеп тургузар, өөредилге номундан аңгыда өске парлалга чепсектеринден ук темага хамаарышкан материалдарны холбаары, кылыр ажылын планнаары, бодунуң ажылын үнелээри.

    Коммуникативтиг: эжеш болгаш бөлук ажылды чорудары, удур-дедир чөпшээрежилгени сагыыр.

    Бот-хуузунуң: бойдуска ынак, Төрээн чуртунга чоргааралды болгаш төлептиг мөзү-бүдүштү хевирлээр; номчулгага болгаш Ондар Каң-оолдуң чогаалдарынга сонуургалды оттурар;

    Дериг-херексел: чогаалчы Ондар Каң-оолдуң портреди, номнары, слайдылар, ребустар, проектор, ноутбук.

    Кичээлдиң чорудуу

    1.Организастыг кезээ.

    Амыр-менди солчугазы.

    — Экии, уруглар. Шагдан тура сагып келген

    Чаагай чараш чаңчылывыс

    Амырлажып мендилежир

    Аян ёзу кылыылыңар.

    Хүндү ёзу сагывышаан,

    Хүлүмзүрүп көржүүлүңер.

    — Оожум олуруп алыңар.

    2. Ажыл-чорудулганы тодарадыры.

    А. Ребус-биле ажыл.

    — Уруглар, ребусту тывыңарам, ында кичээливиске чугула сөстер бар. (Ондар Каң-оол).

    — Шын-дыр. Кымның дугайында чугаалажыр-дыр бис?

    — Ондар Каң-оолдуң дугайында чугаалажыр бис.

    — Эр хейлер. Ондар Каң-оол Ирикпеевич 1945 чылда Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраа деп черге төрүттүнген. Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, уруглар чогаалчызы. Олуругларга «Яблоконуң аян-чоруу», «Хөглүг чаштар», «Күске чылдың уруглары», «Бижиттинмес ат» деп шүлүктер номнарын бижээн.

    — Чогаалчының шүлүктеринде аас чогаалының биче хевирлери хөй.

    Б. Тывызык-биле ажыл.

    — Тывызык таныда кааптар дыка кежээ кижи бар бе?

    Кыжын келир аккыр ширтек,

    Кылыннай бээр онза ширтек.

    Чылыг кээрге, боду чидип,

    Чындырап каар элдеп ширтек.

    — Чүү-дүр ол? Кым тыва кааптарыл? (Хар)

    — Шын. Кичээливис темазы чүү болду? (Ондар Каң-оолдуң «Ыглапкан хар» деп шүлүүн өөренир бис).

    — Шын-дыр. Бо кичээлде чүнү билип алыр ужурлуг бис?

    — Кандыг сорулга салып алыр бис?

    — Ыглапкан хар деп шүлүктү номчуп, таныжып, амгы үеде харның байдалын база амыдыралга ажыын билип алыр бис.

    3. Чаа тема-биле ажыл.

    — Бөгүнгү ай, хүннү, темавысты бижип алыылыңар. «Аъды чокта баглаажы артар, ада чокта оглу артар» дээр болгай. Силерниң кичээнгейиңерде уруглар чогаалчызы, шүлүкчү Ондар Каң-оолдуң хеймер оглу – Тыва Республиканың алдарлыг артизи Каң-оол Леонидтиң аянныг номчулгазын кичээнгейлиг дыңнаптаалыңар.

    3.1. Сула шимчээшкиннер.

    — Ном-биле ажылдаар мурнунда карактарга сула шимчээшкинден кылыптаалыңар. Карактар-биле улуг харжыгаш чурааш, шийер, ажыдар, карактарны оожум суйбаар.

    3.2. Ном-биле ажыл.

    А) Номувустуң 107 дугаар арнында шүлүктү номчуптаалыңарам. (Аянныг номчулга. Бир өөреникчи номчуур. Оон шүлүктүң одуругларын илчирбелей номчуур).

    Шылбыртың хар эрээн үе дег,

    Чытса-чытса мөндүш кынды.

    Чоогалардан чыраалаан суг

    Шоорун салып, далажыпты.

    Аккыр харым, шөлээн чыткаш,

    Арлып чанар ужуруң чүл?

    Чылыг частың тевиинге сен

    Шыдашпайн ыглаптың бе?

    (К.Ондар. Ыглапкан хар).

    Б) Словарлыг ажыл.

    — Шүлүкте билдинмейн баар сөстерниң утказын тодарадып аалыңар. (Слайд).

    Шылбыртың – эриг.

    Мөндүш кынды – ага берген.

    Шоорун – ырын (сугнуң аккан даажы).

    Тевиинге – салдарынга.

    В) Шүлүктүң утказын тодарадыры.

    — Шүлүкте чүнүң дугайында чугаалап турар-дыр? (Харның ыглапканының дугайында).

    — Хар дээрге чүл ол? (Бойдустуң болуушкуну).

    — Шүлүктүң темазы чүл, уруглар? (Бойдус темазы).

    — Шүлүкте болуушкун чылдың кайы үезинде болуп турарыл? (Чазын).

    — Оон кандыг онзагай демдектерин көргүскен-дир?

    Г) Сула шимчээшкиннер.

    Часкы үе келди,

    Шайым чажып уткууйн,

    Чанар куштар келир,

    Чараш бойдус оттур.

    Бир, ийи, үш, дөрт,

    Бир, ийи, үш, дөрт.

    4. Быжыглаашкын. (Бөлүк ажыл).

    — Ам шүлүктүң тургузуунуң онзагайын тодарадып көрээлиңер.

    — Каш строфалыг-дыр? (2).

    — Строфа бүрүзүнде каш одуруг барыл? (4 одуруг бар).

    — Одуруглар каш ажык үннүгүл? (Одуруг бүрүзү 8 ажык үннүг).

    — Шүлүкте эпитеттерни база деңнелгелерни ушта бижиир бис.

    — Эге аяннажылгазы кандыг хевирлигил? (1-ги строфаның аралашкак, 2-ги строфада кожаланчак).

    — Шүлүкте адалгалыгдомак бар бе? (Аккыр харым, шөлээн чыткаш, арлып чанар ужуруң чүл?)

    Кыдыраашка ажыл. Риториктиг адалгалыг домакты ушта бижи. (Аккыр харым, шөлээн чыткаш, арлып чанар ужуруң чүл?).

    5. Түңнел.

    — Бо кичээлде чүнү өөрендивис? (Каң-оол Ондарның «Ыглапкан хар» деп шүлүүн өөрендивис).

    — Чүнү билип алдыңар? Сорулгавыс чедип алдывыс бе? (Час дүжерге, хар эрээш, ыглапкан дег, суглар агып бадар).

    6. Рефлексия.

    — Кичээл кайы хире солун болганын чуруп көргузер. Бир эвес кичээл силерге таарышкан, өөренген темавысты билип алган болзуңарза, харжыгаш чуруур силер.

    А чамдык чүүлдерни билбээн болзуңарза, эрээн харның дамдызын чуруур силер.

    — Хынаптаалыңар. Эки-дир, шуптуңарга кичээл кончуг таарышкан, харжыгаштар кылаңайнып турлар.

    7. Демдек салыры.

    — Эр хейлер! Идекпейлиг ажылдааннар: бирги, дөрткү бөлүктүң уруглары.

    Эки ажылдааннар: ийиги болгаш үшкү бөлүктүң өөреникчилери.

    8. Бажыңга онаалга.

    — Каң-оол Ондарның «Ыглапкан хар» деп шүлүүн шээжи-биле өөренир.

    Литература.

    1. Литературлуг номчулга. 4 класс. Тург. Л.С. Кара-оол. – Кызыл, 2000.

    2. Современные педагогические технологии… Сост. И.И. Полтава, Г.И. Козлова. – Златоуст, 2009

    3. Тыва уруглар чогаалы. 1 кезээ. Тург. О.Ө. Сувакпит. – Кызыл, 1996.

    Реклама