СЕРГЕЙ ПЮРБЮНҮҢ «ЭЪЖИМ» ДЕП ШҮЛҮҮНҮҢ САЛЫМ-ЧОЛУ

    0
    4
    СЕРГЕЙ ПЮРБЮНҮҢ «ЭЪЖИМ» ДЕП ШҮЛҮҮНҮҢ        САЛЫМ-ЧОЛУ

     

     

     

     

    Василий Савырович САЛЧАК, Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы.

        Бистиң бо допчу сайгарылгалыг чүүлүвүс билдингир болзун дээш, ук шүлүктүң баштайгы 1945 чылда чадалай бижиттинген хевирин чадалар орнунга ылгаар / демдек салып, долузу-биле Силерге, хүндүлүг номчукчулар, таныштырып ап көрээлиңер.

    ЭЪЖИМ

    Өгбелерим, / төрелдерим/ адын шыгжаан

    Өскен черим/ – Эъжим деп/ бир хемчигеш бар.

    Суму чоннуң/ чурту боордан/ өскези чок,

    Сураа үнмээн,/ мактапкы дег, / чүве-даа чок.

    Хажыызында/ тургузуп каан/ ханалар дег

    Харап турар/ кадыр-кадыр хаялар бар.

    Аңаа, / дагга/ ийи-чаңгыс малым көрүп,

    Анай ышкаш, / хая кырлап, хүнзеп чордум.

    Ховуларда/ чаткылап каан/ хорагай дег,

    Хоор-сарыг/ ала-була/ тараалар бар.

    Аңаа, / ховаа/ хоорум чедер/ хонак ууштап,

    Авырара чудай берген/ күзеп чордум.

    Чайгы хүнде/ шимчеп турар/ мөңгүн ышкаш,

    Саарыглары чайыннанган/ судактар бар.

    Аңаа,/ хемге/ хырынга өй/ балык тудуп,

    Аржаан ышкаш,/ арыг сугну/ ижип чордум.

    Ортузунда/ чонга салган/ олбуктар дег,

    Оюк-дилик,/ чиңгир ногаан/ оймактар бар.

    Аңаа,/ шыкка/ ында-хаая/ түрээм уттуп,

    Амыр-шөлээн, / ойнап-хөглеп/ тояап чордум.

    Чырык херел,/ арай боорда/ сыстып өдер,

    Сырый, / шыргай/ хөлегелиг аъргалар бар.

    Аңаа, /аъргаа/ тооруктап,/ сериитенип,

    Авырган дег,/ пөштер үнүп,/ чайлап чордум.

    Өскен хемим –/ Улуг-Хемниң адыры сен.

    Өскүс оглуң  –/ Улуг чоннуң/ санында мен.

    Аян тудар – / ыраажы деп аттыг болдум.

    А ырымга/ черим сени/ адап тур мен.

                                                          (1945)

     1958 чылдан бээр

         Ук шүлүк Пюрбюнүң 1958 чылда чырык көрген «Чуртталганың аялгазы» деп шүлүктер чыындызынга база авторнуң оон соңгааргы номнарынга «Өскен черим делгеминде» деп ат-биле элээн-не эдилге-чазалгалыг чаа хевири-биле парлаттынып келген.

     

          Хевир-тургузуг талазы-биле

    С. Пюрбюнүң төрээн хеминге тураскаадып 1945 чылда алгап ырлап кааны «Эъжим» деп шүлүүнүң бо баштайгы хевири чадалай бижиттинген 28, тодаргайлаарга  ийи-ийи одуруглуг 14 строфалардан (аа бб вв гг дд ее жж зз ии кк лл мм нн оо) тургустунган. Одуруг бүрүзү 12 ажык үннүг (слогтуг) болуп турар (4/ 4/ 4=12; 2-2/ 2-1-1/ 3-1=12; 2-2 /2-2 /3-1=12; 2-2/3-1/2-1-1=12 д. о.ө.).

        «Өскен черим делгеминде» деп 1958 чылда чырык көрген хевиринде одуруг саны 36 (14 ийи одуруглугболгаш 2 дөрт одуруглуг строфаларлыг: абабвв гг дд ее жж зизи кк лл мм нн оо пп рр сс тт), аралашкак 12 биле 8 ажык үннүг хемчээл-биле (4/4/2-2=12; 2-2/2-2=8; 2-2/4/3-1=12; 4/2-1-1=8 д.о.ө.) бижиттинген болур турар. С. Пюрбю шүлүк хемчээлин чаңгыс аайланчак болдурбазы-биле, утка аайы-биле хемчээлди өскертип, болбаазырадып турганы илдең.

     

    Утка талазы-биле

    1945 чылдагы хевиринде:                        

    7) Аңаа дагга ийи-чаңгыс малым көрүп

    8) Анай ышкаш, хая кырлап, хүнзеп чордум.

    9) Аңаа, ховаа хоорум чедер хонак ууштап,

    10) Авырара чудай берген күзеп чордум – дээни ышкаш одуругларны 1958 чылдагы дараазында одуруглар-биле деңнеп көөр болзувусса, утка талазы-биле элээн ылгалдыг болуп турарын эскерер бис:

    9) Даглар үнүп, байлар хою кадарар дээш,

    11) Аалдар кезип, олут билбес  айбызынга…

    13) Өскен черге – хары чер дег, хала көрүп

    14) Өскүс үлүүн чүъктеп чордум.

        Бир талазында, Пюрбю чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының эге чадазында (1934-1940 чч.) бижип турганы дег, кедергей хувискаалчы, диңмиттиг кыйгы аян-хөөннүг бодалдар-биле кызыгаарланмайн, 1947 чылда чырык көре бээр «Төрээн черим» деп шүлүктер чыындызын белеткеп тура, ниитилелдиң эвес, а кижиниң амы-хууда сеткиишкинин  катаптаттынмас сарынналдыг хөөн-биле чиге илередиринче угланыышкынны күштелдире берген үези ол турган-дыр деп илереп кээр.

       «Эъжим» деп шүлүктүң баштайгы 1945 чылдың вариантызында лириктиг маадыр бодунуң малын көрүп, төрээн чериниң хаяларын кырлап, төрээн чериниң ховузунуң беримчезин – хонаан ууштап дорукканын сактып чоруур. Мында ядыы болгаш түреп чораан кижиниң сеткил-хөөнү долузу-биле илереттинген. Социалистиг реализмниң негелделерин хажытпайн, харын-даа ону быжыглап турар. 1944 чылга чедир тываларның көшкүн амыдыралы, оларның делегейже көрүүшкүнү – бойдус биле кижиниң хоорлуш дивес сырый харылзаазы үстүнде одуругларда тодазы-биле көстүп турар. Ындыг аян-хөөннер-биле Пюрбю 1945 чылда бодунуң чогаадыкчы арга-мергежилин эпти-ле сайзырадып ажылдай берген. «Эъжимниң» баштайгы вариантызы чедимчелиг уран-чечен тывыштары-биле ынчангы тыва шүлүк чогаалынга чаа арынны ажыткан.

       А ук шүлүктүң 1958 чылда чырыкче үнген «Өскен черим делгеминде» деп вариантызында лириктиг маадыр байлар хою кадарар дээш даглар үнүп, байларның айбызын кылыр дээш аалдар кезип, өскен черинге – хары чер дег, хала көрүп чораан өскүс оолдуң салым-чолун чуруп көргүскен. Тыва чогаалчыларның, ылаңгыя баштайгы ийи салгалдың шүлүкчүлериниң,  чогаалдарынга социалистиг реализмниң негелделеринге чагыртып, Эрги Тыва үезинде «арат кижи бүрүзү аштап, түреп, доңуп-дожап, эки чүве көрбейн чораан; каш-ла бай кижилер лама, хамнарга деткиттирип алгаш, улус-чонну дарлап, чулуп чип чораан; кижиниң төрээн чери, айы, хүнү безин ээ көрбейн чораан» дээн чижектиг кызыы билиишкинниг аян-хөөннер коммунистиг партияның удуртулгазының үезинде, 1990 чылдарга чедир тергиидеп келген…

     

    Кара-бажыңдан хосталып үнүп келгеш

         Сергей Пюрбю 1948-1954 чылдарда, буржуаз националист, «чоннуң дайзыны» дидирткеш, 6 чыл 6 ай иштинде кара-бажыңга олурган соонда, хоругдал адаандан хосталып үнүп келгеш, төрээн Тывазының амыдырал хөгжүлдезин хайгаарап турган. Ол чаа амыдыралды ийи аңгы каътташкак сеткил хөлзээшкини-биле хүлээп ап, медереп көрген.  Ооң бирги каъды – коммунизм, социализмниң идеялары, частырыгларлыг, хажыдыышкыннарлыг-даа болза, шынныг, чөптүү-биле боттанып турар деп билиишкин. А ийиги каъды – чаңгыс кижиге чүдүүр чоруктуң хайыра чок хөделиишкиннери-биле болуп турган ол частырыгларның, хажыдыышкыннарның каража-когаралдыг, өлүм-чидимниг, халаптыг уржуктарынга хараадалдың, хомудалдың минниишкини болуп турар.

         Ук шүлүктүң чаартынган хевиринде ындыг ийи-үш каътташкак аян-хөөннерни дараазында одуруглардан бадыткалдыы-биле көрүп болур бис.

                       15) Улуг-Хемниң эриин ашкан үери дег

    16) Амыдырал шапкын чалгыы

    17) Уттундурбас, кайгамчыктыг бир-ле чазын

    18) Аалдан мени алгаш барган

    19) Энир чылын часкаар чайын өскен черим,

    20) Эргим чонум эргип чордум,

    21) Аржаан ышкаш, арыг, соок суун долдур пактап,

    22) Агы, каңгы чыдын тынып,

    23) Шагда калган чалыы үем катап дирлип,

    24) Сагынганым чавырылды…

        «Улуг-Хемниң эриин ашкан үери дег/ Амыдырал шапкын чалгыы/ Уттундурбас, кайгамчыктыг бир-ле чазын/ Аалдан мени алгаш барган…» — деп одуруглардан төөгүлүг социалистиг чаартылгалар болгаш дешпилгелиг өскерлиишкиннерниң  салдары-биле, бир талазында, лириктиг маадыр бичии оол эртем-билигниң далайынче эжиндирип чорупканын сактып турар. Ийи талазында, «Улуг-Хемниң эриин ашкан үери дег, калчаа хөделиишкиннерлиг ужур чөп чок частырыгларның, хажыдыышкыннарның шапкын чалгыы бир-ле чазын (1948 ч.) аалындан (төрээн Тывазындан) алгаш барган» деп, кичээнгейлиг номчукчуга тодазы-биле билдинип кээр. «Кезек өгде үрде көрбээн дөргүл-төрел, таныш-көрүжүн», «аржаан ышкаш дамырааның дамдызын, агы, каңгы, терек, чойган айдызын, кара черниң доозунналган довураан» ыяңгылыы-биле ырлап каан шүлүкчүнү, ооң 1947 чылда чырыкче үнген «Төрээн черим» деп номунга парлаттынган «Кара-Суг», «Чайлаг», «Эъжим», «Хайыракан», «Шагаан-Арыг» деп шүлүктеринге «социалистиг чаартылгалар чурувайн, бичии төрээн черин алгап бижээн» дээш шүгүмчүлеп, «буржуаз-националист» деп буруудадып турган болгай.

        Пюрбю элээди апарган үезинде-не 1926 чылда Эъжиминиң унундан үнүп, баштай Кызылга, дараазында Ленинградка, Москвага эртем-билиг чедип аар дээш өөренип, ооң соонда Тывазының чымыштыг ажыл-ижинче шымны бергеш, 1946-1955 чылдарда төрээн черлерин безин эргип кээп көөр чайы чок чорааны билдингир. Ооң кадында хып дээн чалыы назынында ол кадыг-дошкун, каралыг чылдар база түрүп келген ийик. Ол харааданчыг чалыы назынының дугайында  «Шагда калган чалыы үем катап дирлип, сагынганым чавырылды» бижип турары  ол.

              

    Ийи вариантының олча-тывыштары, ойталаашкыннары, чидириглери

        Үрде көрбээн төрээн черинге кээрге, чаартылгалар көвей болган. Эъжим сумузу тургустунган, сууржугаш туттунган, арык-буга кастынган, шеверлеттинген, тараа-ногаа тарып турар болу берген. Аъттар, шарыларга немештир машина, трактор – техникалыг, хову-шөлде ажыл-агый хөгжүп турар. Чайлаг-күзег, хонаштарда кодан-кодан малдар оъттаан. Малчыннарның ажы-төлү эге школада өөренип турар. Эмнелге пунктузу база бар.

             Маңаа барымдаа кылдыр, бадыткал болур 1931 чылда ССРЭ-ниң Национал болгаш колониалдыг айтырыглар шинчилээр эртем-шинчилел ассоциациязының ажылдап чорутканы «Тываның көдээ ажыл-агый болгаш демографтыг бүрүткелинден» дараазында медээлерден киирип көрээлиңер.

             Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунда Эъжим сумузунга 1931 чылда кылып чоруткан бүрүткелден илерээни:

    1) Сумунуң бүгү чурттакчыларының саны – 915 (485 – эр, 430 – херээжен) кижи;

    2) Өреге саны – 241; чурттап турар оран-савазы: 186 өг, 76 бажың, 27 чадыр;

    3) Малдың баш саны: хой – 5782, өшкү — 2426, инек – 2263, чылгы мал – 1518, теве – 16, сарлык – 2;

    4) Хову-шөлдерде: чиңге-тарааны – 62 га, кызыл-тасты – 17 га, арбайны – 5 га, суланы – 4 га черлерде тарып турар, сиген шөлү — 142 га;

    5) Көдээ ажыл-агыйга ажыглаар эт-херекселдери: озук-андазын – 160, демир андазын – 61, илиир – 15, тараа арыглаар машина – 1, сиген кезер машина – 2; шанак – 82, терге – 3, эзер – 297, ыңгыржак – 191, барба – 714, чүген-суглук – 342, хомут – 111; согааш-бала – 180, хүүрек – 137, хирээ – 116, балды – 347, сиген кадыыры – 154, тараа кадыыры – 252, кускун-хаай – 14;

    6) аңчы болгаш балыкчыларның 191 аңныыр болгаш балык ажыл-агыйынга ажыглап турар херекселдери: бырдаан боо – 143, чактыыр боо – 67, ланчыы боо – 35, ая – 208, капка – 226, дузак – 991… – дээш оон-даа ыңай медээлер хөй.

       Ынчаарга ук шүлүктүң  «Өскен черим делгеминде» деп хевиринде              С. Пюрбю төрээн чериниң 1-ги чурумалын  –  8 одуругга; хувискаалчы хөөннү – 6 одуругга; аалдан алгаш барган үезин – 4 одуругга; чавырылган сагыш-сеткил илерээшкинин – 8 одуругга; төрээн чериниң 2-ги чурумалын –  8 одуругга шууштур чуруп көргүзүп турар. 1958 чылдан соңгаар бо шүлүкке Сергей Пюрбюнүң эргеленип ойнап өскени Эъжим деп эргим хемчигежиниң ады көзүлбейн баар. Кандыг-ла бир черде, кайы-ла бир булуңда ады-сывы билдинмес ээрерген хемчигеш болу берген…

    ӨСКЕН ЧЕРИМ ДЕЛГЕМИНДЕ

    Өгбелерим,/ төрелдерим адын шыгжаан,

    Суму чоннуң чуртту чораан,                            

    Өскен черим –/ ээрерген/ хемчигеш бар.

    Чуруттунмаан чуруу бо-дур:

    Хажыызында/ ханалар дег,/ чалымнарлыг

    Кадыр даглар харап турар:            

    Ортузунда,/ хевистер дег/ оргу шөлдер,

    Оймак, шынаа чатты берген.

    Даглар үнүп,/ байлар хою кадарар дээш,

    Аалдар кезип,/ олут билбес  айбызынга

    Арным, холум хорлап калган;

    Өскен черге –/ хары чер дег,/ хала көрүп,

    Өскүс үлүүн чүъктеп чордум…

    Улуг-Хемниң/ эриин ашкан үери дег

    Амыдырал шапкын чалгыы

    Уттундурбас,/ кайгамчыктыг бир-ле чазын

    Аалдан мени алгаш барган…

    Энир чылын/ часкаар чайын/ өскен черим,

    Эргим чонум эргип чордум,

    Аржаан ышкаш,/ арыг,/ соок суун/ долдур пактап,

    Агы, каңгы чыдын тынып,

    Шагда калган/ чалыы үем/ катап дирлип,

    Сагынганым чавырылды,

    Өрү-куду кыштагылап,/ эргий көрдүм –

    Өскен черим биеэзи чок:

    Коштунушкан ийи хемниң унун дургаар

    Кодан-кодан малдар долган;

    Кырлап өскен хаяларым/ чунуп каапкан

    Кырлаң арыг апарган дег;

    Хорлап чораан ховуларым/ хоюг, чымчак,

    Хорагайын эжинген дег.

    Өскен черим делгеминде/ чиргилчин дег,

    Өөрүшкү бүргелип тур;

    Ынакшылын/ чайга сөглээн/ хамнаарак дег,

    Ырлар ында куттулуп тур.

    (1945-1955)

      Бистиң көрүжүвүс-биле алырга, бир талазында, Пюрбю келир үедеги чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга доткар кадып болур шаптараазыннар болдурбазын бодап турганы база чадавас. Ынчангаш шүлүкчүнүң бо шүлүү (чаа хевири) ооң бодамчалыг болгаш төре херээнге чөптүг эвес идеологтуг хөделиишкиннер база болуушкуннарның уржуктарын билип турза-даа, келир үеге бүзүрел, идегел, ынаныжын ышкынмаанының минниишкини болуп турар. Ол ышкаш шүлүкчүнүң үзел-бодал талазы-биле туружундан база профессионал чогаадыкчы ажыл-ижинден ооң өг-бүлезиниң салым-чолу  бүрүнү-биле хамааржыр турганын сагындырып каалыңар. Политиктиг херек үүлгеткен дидирткеш, кара-бажыңнадып чорааннарның өг-бүлелери кандыг хилинчек көрүп, түреп, човап чораанын болгаш бүгү чуртка репрессияларның  кайы хире улуг хемчээлдиг кавынныг турганын, чогаалчы ындыг янзылыг херек ужун шииттирип чораан болгаш дорамчылалдыг калчаа хайны хөйнү көргенинден кедергей оваарымчалыг турганы чугаажок.

       Өске талазында, чогаадыкчы сорулгазынга чагыртып, бодалдарының бот илерээшкини хостуг болурун, бодунуң шүлүкчү арын-нүүрүнүң туружун быжыглап ап, ук шүлүүн чаа бижиттинген чогаал деңнелинге чедир эдип-чазап, хоюглап, экижиткени база магат.

       Ынчаарга, Адыг-Түлүш Бакыстай оглу Пюрбюнүң «Өскен черим делгеминде» деп шүлүүнүң бижиттинген үезинге хамаарыштыр демдеглеттинген чөптүг эвес буруудадыышкыннарның 1945-1955 чылдары, бүгү Совет чуртка, Тывага, чогаалчының амыдыралынга салым-чолдуң кадыг-берге чылдары болур. Ол чылдарда бижиттинген төрээн чери, ээрерген эргим хемчигежи «Эъжиминге» мөгейиг ол ийи шүлүкке тодазы-биле илереп келген.

    Реклама