#Шагаа_2020 #Тыванын_аныяктары #Ак_чем_шагаа_чеми

    0
    19

    Ааржы
    Тарактан кылган ааржы. Таракты ыяш савага көвүдедир чыыр. Сава долуп келирге, шой пашка куткаш, отка элээн үр хайындырар. Тарак хайынгаш, божаже шилчиир. Божаны өске савага куткаш соодар. Соой берген божаны ааржы таарынга куткаш, сарыг-сүдүн ылгалзын дээш, ийи ыяш өрген аразынга азып каар. Сарыг-сүдү ылгалып төгүлгеш, таарга өл ааржызы артып каар. Ол ааржыны калбак ийи ыяштың аразынга салгаш, аар чүък-биле базырып каар. Ол базырыгга бүдүн чартык хонук хире чыдып болур, оон ыңай үрели бээр. Өл ааржыны чүъгүнден адыргаш, ааржы кадырар тускай хөмге каггаш, бичеледир үүреткеш кадырар. Бичии болгаш былгап каап турар. Өл ааржыга, аргалыг болза, шык дүжүрбес, амданы баксыраар. Кургаан ааржыны пөс ийикпе азы шээр малдың кежинден даараан хапка ургаш шыгжаар. Ындыг хаптар шык дыртпас, ааржы үрелбес.
    Ааржыны өремелеп-даа, кыжын шайга-даа каап чиир. Чайын чөкпек кутканда, аңаа холуур. Ааржы чемден аңгыда, эм бот-шынарлыг. Хей соокка алысканда, баш аараанда, шайга каггаш, дериттир аартаар, чылыгланыр. Дериткеш аараан кижи сегиир.

    Ээжегей
    Ээжегей дээрге Эрзин-Тес чонунуң эң ынак ак чеми болур. Ону белеткээри үр-даа болза, чон оозунга кончуг ынак. Ээжегейни белеткээрде, сүт биле тарак херек. Шой пашка ийи идиш сүттү хайындырар. Хайнып келген сүтче чартык идиш хоюдуп каан таракты кудуптар. Элээн үе эрткенде, сарыг сүт кырынга итпек үнүп келир. Пашта сарыг-сүттүң үштүң ийи кезии хирезин узуп кааш, өске артканынга итпекти оожум отка кызыл-сарыг болгуже хайындырар. Сарыг-сүт чидип, итпек кызыл-сарыг өңнүг апаарга, ээжегей болганы ол. Ээжегейни тускай хөмге үүреткеш, кадырар. Ээжегей — чаагай чем.

    Курут
    Өл ааржыны чүъгүнден адыргаш, калбак ыяшка салгаш, дөрбелчин-дөрбелчин, төгерик-төгерик азы узун чиңге хевирлиг чугажак кылдыр кезип алыр. Кезип алган өл ааржыны ааржы кургадыр савага эвиредир /кургадыр/. Өзээ шала кургавайн чорда, удазынга дискеш, өгнүң хана бажынга, бедик ынаазынга азып каар. Ол чоорту аажок кадыг кылдыр кадып каар. Ону курут дээр. Бо тыва чемни колдуунда бичии уруглар хемирип чиир. Ажыксыг амданныг чем.
    Э. Намзал.

    Реклама