#Шагаа_2020

    0
    41
    Шагаа – тываларның үе-дүптен ёзу-чаңчыл сагаан байырлалы. Ооң төөгүзү, чаагай чаңчылдары бурун үеде-ле тывылган. Бурун шагдан бээр тываларның ажыл-агыйының онзагайынга үндезилеттинген календары чораан. Ону Л.П. Потапов бодунуң «Очерки народного быта тувинцев» деп номунда бижээн. Шагдан бээр-ле, өске көшкүн чоннар дег, тываларның бурунгулары Чаа чылды күзүн, «ак чемниң» шыгжымыры көвүдей берген үеде эрттирип чораан деп медээ бар. Ак чем дээрге ак сүттен кылдынганын илереткен сөс болур. Ынчангаш ак өң – арыг, бай-шыырак, кадык болгаш тодуг чуртталганы илередип турары ол.
    Сүт
    Сүт — бойдустуң чайгаар бүдүрүп бергени кайгамчык­тыг чем-дир. Сүт чемиштиг кандыг-даа дириг амытанга иези, ооң сүдү дег эргим чүве чок. «Төрүттүнген чериниң довураа — алдын, төрээн иениң сүдү — эм» дижир. Оон «ак чем» аймаан шуптузун кылыр, ол эм шынарлыг. Чижээ, өшкүнүң чаа сагган чиг сүдүн ижин-шөйүндү аараан бичии уругларга ижиртир чораан.

    Тарак
    Таракты инек, хой, өшкүнүң бышкан сүдүнден кылыр. Өшкү сүдүнден кылган тарак кайгамчыктыг чаагай, хоюг болур. Таракты кылырда ыяап-ла хөреңгилээр. Хөреңгини күзүн эң сөөлгү тарактан арттыргаш, үрелбес черге шыгжап алыр. Шаанда Эрзинниң Бай-Даг иргиттери хөреңгини онзагай хевир-биле кылырлар. Бай-Даг чурттуг 1916 чылда төрүттүнген Симчимаа Дүмендеевна Иргит хөреңгини дараазында арга-биле кылып чораан. Тараа-окту эзилдиргеш, чуга кылдыр калбартыр таптап алыр. Ол эзилдиригни агартыр аштааш, сөөлгү тарааже суккаш, кургадып алыр. Ол коргулчунну ак пөске ораагаш, аптаразынга шыгжап каар. Оозун кижиге-даа тудус­пас, өске кижиге-даа бербес. Шала часкаар, сүт көвүдеп келирге, бичии савага чылыг бышкан сүттү куткаш, ол тарак кадырып каан шойжугажын киир каггаш, от чанынга шуглап каар. Элээн үе эрткен соонда, сүт таракталы бээр. Ол тараандан хөреңги үспес турган.
    Бышкан сүттү чүгле чылбай кылдыр чылыткаш, аргалыг болза баалыңныг савага хөреңгини куткаш, хоюдур былгаар. Хөреңги борбактар чок, хоюг болза, тарак база ындыг болур. Ынчангаш тарак хөреңгизинден улуг хамаарылгалыг.
    Чогум улус кол нуруузунда хөреңгини чазын чаа карттаан тал шылбазындан кылыр. Аргазы үстүндээзи-биле дөмей, ол чүүлдерни дес-дараалай күүседир.
    Хоюдуп, белеткеп алган хөреңгиже чылбай сүттү саара куткаш, көвүктелдир сааргаш, шуглап каар. Кежээ тарактаан сүт эртен белен тарак болур азы дүъш соонда шуглаарга, кежээ белен турар. Сүттү изидер болза, тарак хөөрей бээр. Азы хөреңги ажыг болза, тарак ажыг болур. Чаа хөреңгилиг, изиг эвес сүттен амданныг тарак үнер. Таракка бичии уруглар кончуг ынак. Амгы үеде тарактың хөреңгизин варенец азы кефир-биле хөреңгилээрге, кедергей-ле чаагай тарак болур. Тарак хойтпактан ылгалдыг, хүн-бүрүде
    ажыглаар чем.
    Э. Намзал
     
    Реклама