ШУПТУ ЧҮВЕ БОДУНДАН ХАМААРЖЫР

    0
    68

    Аас-кежии — ажы-төлүнде

    Тыва кижиниң байы ажы-төлүнде дээр болгай. Ылаңгыя Ада кижиниң, Ие кижиниң ат-алдарын бедиткен хүннерни калбаа-биле демдеглеп турары дыка өөрүнчүг. Ниитилелдиң кол тургузукчузу өг-бүле болганда, аравыста эскертинмейн чурттап чоруур үлегерлиг, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер дуга­йында чугаалаары чугула.

    Чаа-ла 30 хар ажып чоруур аныяк өг-бүлеге алды ажы-төлдү азырап өстүрери белен эвес болбайн аан. Ындыг-даа болза амыдыралчы, кызымак улус бергелерге торулбас.

    Виталий биле Байырмаа Салчактар чаптанчыг 2 оолдуң 4 кыстың төлептиг ада-иези:

    — Улуг уруум Долума 7-ги классчы. Р.Кенденбил аттыг уран чүүл школазында скрипка биле фортепиано салбырында багай эвес өөренип турар. Амдыгааштан эгелеп мээң улуг дузалакчым болган. Кежээлерде онаалга-кичээл­ден аңгыда, бодунуң кылыксааны аъш-чемни белеткеп, быжырган печенье, блины дээн чижектиг чигирзиг чемнери-биле дуңмаларын бо-ла өөртүр кижи. Шала улуглары угбазынга дузалажып-даа турарлар. Бистиң өг-бүлевисте кижи бүрүзү кылыр даалгалыг, ажылдыг. Оларга сагындырбаска-ла, боттары билир. (Шынап-ла, бажың ажылын кым, каштың хүнүнде чүнү кылырының графигин, ооң чанында уруг бүрүзүнүң өөредилгеден дашкаар барып турар бөлгүм, секцияларының шагын, хүнүн чараштыр би­жээш, көскү черде азып каан- авт). Сүбедей — оолдарның улуу, 5-ки класста өөренип турар. Ол ачазының чөленгиижи. Ынаар-бээр ажыл-херек чогударда-даа, бажыңда эр улус ажылын-даа кады кылырлар. Шыдыраа, шашкиге дыка ынак. Кежээлерде шупту олурупкаш, утчуп кириптер. Бо талазы-биле амдыызында Сүбедей бажыңывыстың чемпиону. Ол бо өөредилге чылындан эгелеп спидкубинг (кубик чыыр, угаан сайзырадыр оюн) бөлгүмүнче барып эгелээн. Үш дугаары – Сеңги. Ол 3-кү классчы. Уран чүүлге сонуургалдыг болгаш, угбазының соондан уран чүүл школазында труба, фортепиано салбырында өөренип турар. Амдыызында сонуургаар чүүлү-ле хөй, бир-ле чүвени билип алыксаан, шенеп көрген, ону чугаалаан турар. Боттарывыстың талавыстан уругларывыстың сонуургалдарының аайы-биле оларны деткиирин кызыдып чоруур бис.  Дөрт дугаар уруувус — Дугармаа. Ол чаа-ла 2-ги класста. Ол база хостуг үезинде И. Ярыгин аттыг спорткомплексте уран гимнастика бөлгүмүнче барып турар. Черле, чажындан-на ээлгир, шимченгирин эскергеш, уран гимнастикаже чедире бээривиске, кирериниң шылгалдазын эрткеш, улаштыр боду база сонуургап, күзелдии-биле барып турар апарган кижи. Беш дугаар кызывысты Даң-Хаяа дээр. Ол ам 5 харлыг, уруглар садынче барып турар. Амдыызында угбалары, акыларының кежээлерде хөгжүм херекселдеринге белеткенип ойнаарын дыңнап, оларны өттүнүп чоруп турар кижи. Школа назыны чеде бергеш, боду шилилгени кылыр. А Даринавыс ам 1 харлаар. Уругларывыс шупту Кызылдың дугаары 1 школазында өөренип турар.

    — Хөй ажы-төлдүг болуру – дыка улуг харыысалга деп билир мен. Ол силерниң боттарыңарның шиитпириңер бе, Байырмаа?

    — Ийе, черле хөй ажы-төлдүг болуксаар мен. Чүгле 3 кады төрээн чораан бис. Улуг угбам эрте-ле чок апаарга дуңмам-биле иелээ арткан болгаш, хөй төрээннерлиг эштеримни көргеш, магадаар турдум. Та, чүге-ле ийик, бичии тургаш-ла, эки кижиге дужарымны, хөй ажы-төлдүг, демниг өг-бүлелиг болурумну бургандан дилеп, тейлеп чораан мен (каттырар).

    Эртем чедип алгаш, ажылдай бергеш, өөм ээзинге дужа берген мен. Кады чаңгыс черге ажылдап турдувус. Эртем-билиивис, ажыл-агыйывыстан аңгыда, сагыш-сеткиливис, бодалдарывыс база дүүшкек болганы эки. Виталий чаш турда-ла, авазы чок апаарга, ачазының улуг угбазы 7 дугаар оглу кылдыр азырап алган, оон 8 харлыг турда, ол авазы чок апаарга, кырган-авазы дээш чоок кижилери өстүрген болгаш, база өөр-өнер болуксаар болган. Ам бо хүнге чедир ону өстүрүп каан чоок кижилери-биле эки эдержип чор бис.

    — Чаа амыдырал эгелээри белен эвес болгай, бажың-балгат айтырыын шиитпирлээ­ри нарын болбады бе?

    — 2005 чылда кады чурттап эгелээш, бир чыл болганда, уруг уруувус төрүттүнген. Ол үелерде авамның бажыңынга чурттап турган бис. Анаа олурбайн, черле аңгыланырын бодап, бажың тудуп эгелээн бис. Өөм ээзи боду-ла кызып тургаш, эш-өөрүнүң, чоок кижилеривистиң дузазы-биле тудуп кирипкеш, доос­кан. 2008 чылда бажыңывысче көжүп кирип алдывыс. Оон 2011 чылда 4 дугаар уруумну иштиг тургаш, чаш ажы-төлүвүске эки болзун дээш, ол бажыңывысты садыпкаш, чаагайжыды кылган 3 өрээл квартираны ипотека программазы ёзугаар алганывыс бо. Ам бо хүнде, амыдыралывыс аайы-биле база-ла бодалывыс өскерилген. Уругларывыс шору өзүп келгенде, кыдыындан дузаламчы болуру-биле, огород тарыыр, мал-маган тудар чер бажың бодап эгелээн бис. Ам ол күзеливисти чедип алыр дээш, кызып ажылдаар бис.

    — Улуг өг-бүледе ажы-төлдү карактаар, оларның ишти-хырны, идик-хеви дээш, сагышсыраар чүүл-ле хөй.  Четтигери нарын-на боор аа?

    — Узун шөлээде олурар болгаш амдыызында чүгле ава бооп ажылдап тур мен. Бичии уруум шору апаарга, өөм ээзинге дузалажып, кады ажылдаар бис. Улуг чөленгиижим, дузалакчым — өөм ээзи болбайн канчаар. Бисти азырап, акша-төгерик ажылдаарындан аңгыда, ажы-төлүнге эки, үлегерлиг ада болуп чоруур. Бажыңда шупту айтырыг­ларны кады сүмележип тургаш шиитпирлээр бис. Амгы үеде эртеминиң аайы-биле «Геокадастр» хууда ажыл-агый ажыдып алган ажылдап турар. Кежээ 10 шакта уругларывыс шупту удаан турар. 10 шактан 11-12 шакка чедир бис ийиниң шагывыс. Ынчан бот-боттарывыска дузалажып, уруглар дыңнавайн турда шиит­пирлээр айтырыгларывысты (өг-бүлениң бюджедин санап) чугаалажып алыр бис. Эки чүве, эртемивис дөмей болгаш, өөм ээзиниң ажылынга дузам херек болза, болдунар аайы-биле дузалажыр мен. Уругларывыстың кичээлден дашкаар барып турар бөлгүм, секцияларынче оларны авам чедирип, ап турар. Ол оон-даа өске чүүлдерге дузазын көргүзүп, бо хүнге чедир бисти деткип чоруурунга өөрүп, бо «Шын»солунну дамчыштыр четтиргенивисти илередир-дир бис. Ол дээш авамга, өөм ээзинге канчаар-даа аажок чоргаарланып чоруур мен.

    — Хостуг үеңерни канчаар эрттирип турар силер?

    —Колдуунда өг-бүлевис шупту кады эрттирер бис. Ол дээрге уругларывыстың дыштанылгазының үелери болур. Чайгы үеде Тывавыстың чараш бойдузун, тайга-таңдызын кезииринге ынак бис. Парк, хем кыдыынче агаарлаар дээн болзувусса, бажыңга быжыртынып, хүнезинненип-даа алыр-ла-дыр бис. Өг-бүлевис-биле дагып турар оваавыс база бар. Ол хемчегни уругларывыс улуг байырлал кылдыр көөр. Ынчан аян-чорук кылырынга бүгү чүвевис белеткээш, шупту чоруптар бис.

    — Ажы-төлге ынакшылын сөңнээн ёзулуг Ада-Иеден өөре­нип, үлегерлеп алыр чүүл­дер хөй-дүр деп эскердим…

    — Чуртталгада ээр-дагыр оруктар, ак-кара кезээде кады чоруур болбайн канчаар. Ынчалза-даа чүгле багай чүве бодап-ла чоруур болза, чуртталга база ындыг болур деп бодаар мен. Амыдыралда таварышкан час­тырыгны, багай чүүлдү өөредиг кылдыр билип алгаш, ону бодап чорбайн, улаштыр бурунгаар көрүп, эки чүүлге бүзүреп чоруур бис. Анаа-ла душ бооп, 6 уругну чаяап албаан-на болгай бис. Шупту харыысалганы билип, уруг­ларывыска төлептиг, үлегерлиг ада-ие болурун кызып чоруур бис. Уругларывысты база боттан шупту чүве хамааржыр, кижиниң шиитпирлеп, кылып шыдавас чүвези чок деп өөредип чоруур бис. Ажы-төлүвүс база чайгаар-ла ажык сеткилдиг, каткыжы, кезээде хүлүмзүрүп чоруурлар. Муңгак, ыглажып-сыктажып, ол-бо чүве негеп турганын сагынмас мен. Аарып-аржыыры безин ховар, кадыкшылы быжыг болганынга өөрүүр мен. Уругларым өөрүшкүлүг, кадык-шыырак, эки өөренир болгаш күзелдерлиг, сонуургалдары хөй, ачавыстың ажыл-агыйы эки болза-ла, аас-кежиим ол.

    — Хөй ажы-төлдүг өг-бүле дээш, күрүнеден кандыг чиигелделер ап турар силер?

    — Ийе.  Чиигелделерни колдуунда ап турар бис. Чижээ, бажыңывыс төлевирлеринге, чайгы үеде уругларывыска дыштанылга лагерьлеринче путёвка алырда база уруглар садының дадывырын төлээрде чиигелделерни ажыглап турар бис. Чам­дык бөлгүмнерге баарга,  хөй ажы-төлдүг өг-бүле дээш дадывыр төлетпейн баар. Бичии уруум­га «сүт кухнязындан» сүттен кылган чемнерни неделяда бир катап ап турар. Ол безин биске дыка улуг деткимче.

    Өгнүң херээжен ээзи мээң-биле чугаалажып турар аразында анаа черле олурбады. Аъш-чемин белеткеп, өөреникчи уругларын, бөлгүмнерден келгеннерин уткуп, үдеп, ашкарып-чемгерип, четтигип-ле турар. Олут орар чайы-даа чок.

    Удуур өрээлде бурганнар булуңу кылгаш, ында сарыг шажынга хамаарышкан чүүлдерни делгээн боорга, ооң дугайында сонуургап айтырдым:

    — Оран-делегейге, сарыг шажынга чүдүп чоруур бис. Ооң дугайында өөм ээзи эки тайылбырлап бээр – дидир.  Ол аразында өгнүң эр ээзи ажылдааш, чедип келген, бистиң  чугаавыска катчы берди:

    — Бодум күзелим-биле сагыл четтирип алган мен. Аныяк-чалыы үемде арага-дары ижиптер, таакпыны тыртар турдум. Неделя санында хөөрежир дээш чедип кээр эш-өөрлерим-даа турган. Чоорту ажы-төлүм келир үезин бодааш, араганы ишпестээн мен. Ам арага, таакпы сагыжымга-даа кирбес апарган. Арага-дары ишпейн, элээр чуртталга узаар­га, амыдыралче көрүш шуут өскерли бээр чүве-дир. Чоорту эдержир эш-өөр база өскерлип, спортка, чүдүлгеге сонуургалдыг, эки чүвеже чүткүлдүг эш-өөрлүг апардывыс, а демгилеривис чоорту боттары-ла ырай берген. Бо чайын, Байкал хөлдүң эриинге чылдың-на болуп турар сарыг шажын чүдүкчүлериниң улуг шуулганынга эштеривис-биле, каш өг-бүле киришкеш келдивис. Оглумну база эдертип алгаш чордум. Ынчангаш бурган булуңу дээрге, бажыңывыста эң хүндүткелдиг чер-дир.

    — Силер ышкаш өг-бүле­лерге чүнү сүмелээр силер, кандыг-бир сагыыр чажыт бар бе? – деп, өгнүң херээжен ээзин­ден айтырдым:

    — Төл дээрге аас-кежик, а хөй ажы-төл дээрге оон-даа улуг аас-кежик, өөрүшкү-дүр. Ында кандыг-даа чажыт чок, эң-не чугула чүүл — ажы-төлге ынакшыл. Боттарывысты чугула, тускай өг-бүле деп санавас бис. Тывада бис ышкаш улус хөй болгай. Кол-ла чүве чалгаа, олутпай болбас, бичии бергедээшкин көрүп кааш-ла, чалданып, дүжүп берип, арага-дарыже сундуга бербес болза эки деп бодаар мен. Бо шагда акша-төгерик эвээш эвес рольду ойнап турар. Ынчангаш чарыгдалын ажылдап алган орулгазынга дүүштүр чугула. Херээжен кижи бичии-ле чүведен улугну болбаазырадып, чогаадып, уругларын өөртүрү чугула.

    — 7, 8 дугаар ада-ие болур күзелиңер бар бе?

    — Ийе, уругларым шору апаар­га, база бир оолдуг болуксап чоруур бис. Сөөлүнде бот-боттары деткижип, демнежип, эдержип чурттаарынга бүзүрээр мен. Оларны бут кырынга тургузар — мурнувус­та кылыр ажылывыс ам-даа хөй. Ынчангаш узун назылаар дээш, эртенги шакта, болдунар шаанче, сула шимчээшкиннерни шупту кылып турар бис. Чүгле уругларывыска эвес, уйнуктарывыска база херек бис —  дээш, иелээ хүлүмзүрүүрлер.

    Оларның-биле чугаалажып олура, чаңгыс-даа ол-бо чүвени чадаштывыс, амыдырал берге, хамык чүве чедишпес, күрүне дузалаар ужурлуг дээн чижектиг бодалдыын черле эскербедим. Нарын байдалдар турбайн канчаар, ынчалза-даа амыдыралда көрген частырыгны, багай чүүлдерни чуртталгада дуржулга, өөредиг кылдыр көрүп, оон түңнел үндүрүп, эки чүүлдерже чүткүлдүг амыдырап чоруур аныяк өг-бүле деп көрдүм. Амыдырал чеже-даа берге болза, шупту чүве боттарындан хамааржыр дээрзин – карактарында оттар чайнаан өөрүшкүлүг, аас-кежиктиг уруглар, ада-ие херечилеп турар.

    Аржана ЧАМЗЫРЫН,

    Чуруктарны өг-бүлениң хууда архивинден алган.

    Реклама