#Тиилекчилерниң_уйнуктары #Правнуки_Победителей_Тыва_Молодежь

    0
    13
    #Тиилекчилерниң_уйнуктары #Правнуки_Победителей_Тыва_Молодежь
    Кырган-ачам — эки турачы
    Ада-чурттуң Улуг дайыны 1941 чылдың июнь айның 22-де эгелээнин, Германия даң бажы шала көскү үеде, 4 шакта, Совет Эвилелинче оор ёзу-биле халдап, дайын-чааны эгелээнин ада-өгбелерден, өөренип турар төөгү эртеминден база орус, тыва чогаалдардан номчуп, билип алыр аргалыг бис. Бистиң ада-өгбелеривис доозазы дайын-чаадан чалданмайн, улуг чуртун хостаары-биле кижи бүрүзү киржилгелиг болган болгай. Эки тура-биле дайынга киржип, дыка хөй өгбелеривис амы-тынындан чарлып, кызыл тынын харамнанмайн, биске тайбыңны чаалап берген. Оларның дугайында бистер чылдың-на Тиилелге хүнү, май 9-та, Ада-чурттуң камгалакчыларының хүнү — февраль 23-те бодап, сактыышкын ёзулалдарын чорудуп, байыр чедирип келир бис. А бо чыл Россияда Алдарның болгаш сактыышкынның чылын Улуг Тиилелгеге тураскаадып чарлааны-биле онзагай чылдарның бирээзи.

    Бо коргунчуг дайынга мээң чоок кырган-ачам Түлүш Хүргүлек база киришкен. Ол — лейтенант эргелиг, кырган-ачамның ачазының кады төрээн акызы. Кырган-ачам бодунуң чоок төрелиниң дугайында ындыг-ла хөй эвес чүүлдү билир болган. Ынчангаш шоолуг-ла ооң дугайында биске чугаалавайн турган. Ынчалза-даа мен янзы-бүрү чүүлдерден дилеп тургаш, эки турачы төрелим дугайында мындыг чүүлдерни тодарадып, билип алдым. Хүргүлек Түлүш Шиирин-оолович Чаа- Хөлдүң Хереме деп черге 1905 чылда төрүттүнген. 30 чылдарның эгезинде Шагаан-Арыгга санитарлап ажылдап эгелээн болгаш, фельдшер деп эмчи мергежилин чедип алган.
    Фронтуже аъттаныр мурнунда, Тываның революстуг шерииниң аъттыг шериг полугунга фельдшерлеп турган. Медицинаның лейтенантызы деп эргелиг, тыва эки турачылар эскадронунуң санитар салбырының командири.
    Бодунуң дайынчы эш-өөрү-биле кады 6-гы аъттыг армейжи корпустуң 8-ки гвардейжи дивизияның 31-ги полугунуң 10 тыва санитар кыстары-биле кады дайынчы оруун эрткен. Дайын соонда, Чаа-Хөл, Улуг-Хем кожууннарның эмнелгелеринге ажылдап чораан. Бодунуң дайынчы болгаш күш-ажылчы ажыл-херээ дээш Күш-ажылдың Кызыл тук ордени база ТАР ордени-биле шаңнаткан. Амгы үеде Чаа-Хөл суурнуң бир кудумчузу мээң өгбем Түлүш Хүргүлектиң адын эдилеп турар.
    Кырган-ачамның акызы дайын киржикчизи Түлүш Хүргүлек өгбемниң дугайында ам-даа дыка хөйнү билип алыксаар мен. Бо чүүлдү бижип эгелей бергеш, кандыг кончуг чөгенчиг кижи мен деп, бодумнуң дугайымда боданып олурдум. Ол хире маадырлыг чорукту кылып, Ада-чурттуң Улуг дайынынга киришкен чоок кижимниң дугайында шоолуг-ла хөй чүве билбес болган мен, ынчангаш моон соңгаар ооң дугайында оон-моон улуг улустан айтырттынып, архив материалдарындан-даа болза, дилеп тыпкаш, ооң дугайында ам-даа хөйнү билип алырын күзеп, бажымда чаа бодалдар кирип келди.
    Мен бичиимде кырган-ачам Түлүш Хүргүлектиң төрели дайын-чааның хоразының дугайында, Ада-чурттуң Улуг дайынынга чоннуң идепкейлиг киржип, кайы хире түрегделди көрүп, Тиилелгени чоокшуладыры-биле мал-маган­ны, аъш-чемни, чылыг идик-хептерни, хол хаптарын солдаттарже чорудуп турганын бо-ла хөөрей бээр кижи. Оон аңгыда, Чернобыльга болган аварияны, Японияга болган атомнуг бомбаның частыышкынын база ол коргунчуг болуушкуннарның чонга чедирген когаралын, амдыгаа дээр хөй-хөй кижилерниң кадыы баксырап, өлүп-чидип турарын чугаалай бээрге, аастарывыс ажыдып алгаш, сестип дыңнап олургулаар бис. Ол бүгүнү кырган-ачам бисти тайбың амыдыралга ынак болзун дээш, дайын-чаага удурланып чорзун дээш чугаалап берип чораан-дыр деп, ам чаа-ла бодап-билип, чоруур мен.
    Тыва-даа, орус-даа классиктиг чогаалчыларның бижип турар чогаалдарында дайынның коргунчуг талаларын көргүзүп, дайзынның каржы-дошкунун чураан болур. Ооң-биле чергелештир, чуртун камгалаары-биле дайында киржип турар чоннуң маадырлыг чоруун база онзагай кылдыр бижээн болур. Ол чүүлдерни кичээнгейлиг номчуп, сайгарып көөр болзувусса, бистиң чоок улузувустуң дугайында көргүзүп бижээн-даа бооп болгай. Ынчангаш мен моон соңгаар сонуургалымны күштелдирип, Ада-чурттуң Улуг дайынынга хамаарышкан чүүлдерже кичээнгейимни күштелдирип, номчуур мен.
    Дайын — делегейде болуп турар халаптарның эң-не коргунчуу деп бодум түңнелди үндүрүп олурар мен. Чүге дээрге бойдустуң ала-чайгаар болу бээр халаптарынга көөрде, ында кижилер бот-боттарының аразында өштүү-биле, медерледии-биле киржип турар. Ол дээрге дыка коргунчуг болгаш муңгаранчыг-дыр.
    (Эльяна Монгуштуң 10-гу класска бижээн чүүлү).
     
    Реклама