ТООЖУДАН РОМАНЧЕ БЫЖЫГ БАЗЫМНАР  (Шаңгыр-оол Суваңның чогаалдарындан эскериглер)                     УВЕРЕННЫЕ ШАГИ ОТ ПОВЕСТЕЙ К РОМАНУ

    0
    343
    ТООЖУДАН РОМАНЧЕ БЫЖЫГ БАЗЫМНАР  (Шаңгыр-оол Суваңның чогаалдарындан эскериглер)                     УВЕРЕННЫЕ ШАГИ ОТ ПОВЕСТЕЙ К РОМАНУ

     

     

     

     

    Сайлыкмаа Салчаковна КОМБУ, филология эртемнериниң кандидады, РФ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

       Аннотация: В этой работе рассматриваются творческие искания одного из ведущих писателей современной тувинской литературы Шаңгыр-оола Суваңа. Его произведения поднимают вопросы морали, нравственности. Особо стоят его исторические повести, которые отличаются высокими художественными достоинствами, сохранением оригинального национального колорита. Последние его повести близки к жанру романа.    

    Ключевые слова: Ш. Суваң, художественность, повесть, рост, успехи, пример.

     Допчулал: Бо ажылда амгы тыва чечен чогаалда көскү черни ээлеп турар прозаик Шаңгыр-оол Суваңның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының чедиишкиннерин сайгарган. Бо хүннерге чедир хөй-хөй чечен чугааларны, тоожуларны ол бижип, чоннуң мөзү-шынар кижизидилгезинге улуг үлүүн киирип чоруур. Төөгүже чоок тоожуушкуннары бедик уран шынарлары-биле тыва чечен чогаалда онзагай черни ээлей берген. Сөөлгү бижээн тоожулары роман жанрынга чоок бижиттинген деп санап болур барымдаазы бар.

    Дүлгүүр сөстер: Ш. Суваң, чечен чогаал, тоожу, өзүлде, чедиишкиннер, үлегер. 

       Шаңгыр-оол Суваңның бижээн чогаалдарынга долу эвес-даа болза, эш-хуузунуң азы чаа үнген номунга өөрүп, магадаанындан ужукталган эскериглер, үнелелдер солун, сеткүүл арыннарынга элээн чырыттынган. Ук үнелээшкиннерни эскерип олурарга, оларны аңгы-аңгы назы-харлыг, янзы-бүрү эртем-мергежилдиң кижилери бижигилээн болуп турар. Ш.Суваңны бодунуң үезинде чогаал шинчилекчизи А.Калзаң үнелеп чораан. Ооң «Өзүлдениң демдектери» (1991) деп литература-шинчилелдиг номунда Ш.Суваңның ады-биле холбашкан демдеглелдер бар: «Сөөлгү беш-алды чылда элээн хөй чаа прозачылар илерээн. Оларның аразындан А.Даржай, К.Маспык-оол, К.Черлиг-оол, А.Булак, Ш.Суваң, С.Хертек, М.Доржу, Ч.Ирбижей, М.Ховалыг оларның прозачы хуузу-биле ат-сураа элээн калбарган… Олардан чогаадыкчы өзүлдени болгаш ам-даа солун чогаалдарны манаарывыстың барымдаалары бар» [3. а.62]. Сураглыг чогаал шинчилекчизиниң бо сөстерин, идегелин Ш.Суваң шынзыдып шыдаан. Ол хөй санныг номнарны бижээн, амгы тыва чечен чогаалдың прозазында көскү черни ээлей берген.

       Шаңгыр-оол Суваңның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга хамаарыштыр чечен чогаал шинчилекчизи Радион Доңгактың берген үнелелдери чиге болгаш элээн делгереңгей болган. Ол «Чечен чугаадан тоожуже» болгаш «Буян-Бадыргының хуулгаазыны» деп ажылдарында прозаик Ш.Суваңның чогаадыкчы өзүлдезин эскерип, ооң «чаалап алыышкыннарын», чедер-четпестерин тодаргай сайгарган [2. а.91-101]. Бир эвес Антон Калзаң бодунуң сайгарылгазында «чогаадыкчы өзүлдени болгаш ам-даа солун чогаалдарны манаарывыстың барымдаалары бар» деп чем эреп каан болза, Радион Донгак чылдан чылче, номдан номче Шаңгыр-оол Суваңның чогаадыкчы өзүлделиг болганын барымдаалап, «Тывада база бир көскү прозачы» деп түңнеп, улуг үнелелди берген. Чогаалчының «таалыңы» уран чогаалдар-биле долуп, хүнден хүнче чогумчалыг байлакшып келген.

       Шаңгыр-оол Суваң бо чылдарга чедир элээн хөй номнарны чырыкче үндүрүп, чонунга бараалгаткан. «Хүн-Херелден аалчылар» (1992), «Тоол чурттуг оол» (1994), «Ачамның шолазы» (1999), «Кижи араатан» (2006), «Туматтар» (2007), «Хемчик нояны» (2009), «Кижи-Бүрүс» (2010), «Хоорай ыттары» (2013), «Мөңге назын» (2015), «Хуулгаазын Ак-Баштыг» (2017). Бо бүгү чогаалдар – ооң авторунуң тыва чечен чогаалдан туружун тыпканын, ол тускай хөөннүг, үннүг дээрзин тодарадып турар.   

      Шаңгыр-оол Суваң ылаңгыя тоожу бижиир талазы-биле элээн мергежип, улуг хандыкшыл-биле хөй ажылдап чоруур. Ооң бижээни «Чагаа», «Туматтар», «Кижи араатан», «Хуулгаазын Ак-Баштыг», «Хемчик нояны», «Хоорай ыттары», «Сагыш кеми» деп чогаалдарында тоожулалдың дылы болгаш хөөнү хөнүй берген дээрзи эскертингир. Азы өскээр чугаалаарга, ол тоожу жанрының дынын холдарында быжыг тудуп алган.

       Ооң фантастыг «Хүн-Херелден аалчылар» деп чогаалының ады-биле баштайгы ному адаттынган. Тыва чечен чогаалда фантастика улуг хөгжүлде албаан турбуже, бо жанрга Шаңгыр-оол Монгушевич улуг чедиишкиннерлиг болуп турар. Тыва чечен чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи Байкара Хөвеңмей тыва фантастиктиг чогаалдарның таваан баштай-ла салып каан. Ооң «Марска чедер частым» деп чечен чугаазын дуу 60-70 чылдарда номчукчулар сонуургал болгаш элдепсиниишкин-биле номчуп турганын төөгү билир. Ооң соонда барык-ла үжен ажыг чылдар дургузунда тыва чечен чогаалга фантастика көзүлбээн, бижиттинмээн. Ол бүгү ыржымны үреп, 1992 чылда Шаңгыр-оол Суваңның «Хүн-Херелден аалчылар» деп чогаалы көстүп келгени ол. Бо улуг эвес фантастиктиг чогаал чүгле өөреникчи назылыгларның эвес, улуг-даа улустуң сонуургалын чаалап алган. «Ылап-ла фантастыг чүве бар. Чамдыкта номчуп орарга, ылап болуп-даа турар ышкаш» деп ол үеде студент турган Ч. Дамбуу дээрзи ук номга эскеригни кылган [1].

      «Хүн-Херелден аалчыларда» «ужар тавактың» ээлери Каа-даа, Бии-даа холунуң билээнде компьютерлиг. Ооң өөкчүгештерин базыптарга, челээш-монитор агаарга чырый бээр. Чогаалчы Байкара Хөвеңмейниң «Марска чедер частым» деп чечен чугаазында база-ла ол янзылыг чүүлдерни айыткан: «Хөрек карманындан оттуг-ыяш хааржаа дег радиофон аппарадын уштуп келгеш, чугаалажы берди» [5].

       Бо ийи чогаалдың аразында дөмейлешкек чүүлдерниң бары солун таварылга. Марс деп сылдыс ады баштай-ла «Марска чедер частым» деп чечен чугаадан бистерге билдинип кээр. Ук чечен чугаада кол маадырның «Мээң өөрүм Марсче чоруткан… Марста чаа тудуг кылып турар. Ынаар баар дээш чүс бежен аныяктар өөренип турган улус бис» деп чугаалап турарындан Марсты мырыңай-ла шиңгээдип ап эгелээни билдинер [5]. А «Хүн-Херелден аалчыларда» ол Марс деп билиишкин база бар. Сылдыстың боданып турары мындыг: «Ында кымнар бар ирги… Марсианнар… азы кандыг-ла бир угаанныг амытаннар эвес ыйнаан…». 

       «Хүн-Херелден аалчыларның» кол маадыры элээди назылыг Сылдыс хой кадарып чорааш, «сөөлгү үш хүнде бараанын көрүп келгени «тавакты» дилеп, дээрже көрүп эгелээни-биле» сюжет шугуму хөгжүлдени алыр. Улуг эвес бо тоожунуң сюжет хөгжүлдези маажым. Чогаалдың кол бодалын илереткиже чедир болуушкуннар дес-дараалаштыр улуг-ла эшкедээшкин чокка, элчип-селчип чоорту эрткилээр.

       Чогаалдың кол маадыры Сылдыс бодунуң үежизи оолдарның овур-хевирин сииреп алган: сонуургак, кортук, чугаакыр, ажылгыр-кежээ… «Кончуг сонуургаачал оолчугаш-тыр» деп Бии эскерер. «Ужар тавакты» баштай көрүп кааш, корга бээр. А Сылдыстың эжи Айдың база «корткаш, аалче бурт дээн мен» деп чугаалап турар. Ооң дугайында Кааның чугаазындан улам тода билдинип кээр: «Мындаа хайгаарап турганывыс оол коргуп, медээ дыңнааш, аалынче ыңай болган». А Сылдыс бодунуң «баштай корга бергенинге хомудаан», ынчалза-даа ол бодун чагырып ап шыдапкан. Ынчангаш «ужар тавактың» ээлери Каа биле Бии олар-биле харылзажып эгелээр: «компьютер оолдуң бодалын дамчыдып берип, челээш мониторга чуруп эгелээн… Оолдуң бодалын космонавтылар номчуп-даа, көрүп-даа четтигип олурганнар». Сылдыс элээди назылыг. Школачы. Чайгы үеде аалында хой кадарып турар. Ол ышкаш «Сөөлгү үеде ында-мында көстүп кээп турар «тавактар» дугайында солуннарга бо-ла бижиир апарган», «солуннардан, журналдардан номчааны чүүл-бүрү элдеп-эзин төөгүлерни Сылдыс сактып келген» дээн одуруглардан Сылдыстың солун, сеткүүлдерден чаа чүүлдерни номчуп ап турары база тодараар. Номчуттунарынга ол ынак. Бо бүгү тодарадыышкыннар Сылдыстың овур-хевирин долузу-биле тургузар. Номну сайгарып тура, хоочун номчукчу С. Сандю «утказы – кижизидилге» деп үнелиг түңнелди кылган [4]. Сылдыстың овур-хевиринге даянгаш, чогаалда кол бодалды сайгаргаш, шак ындыг түңнелди үндүргени-даа чөптүг, чүүлдүг болган.

       «Хүн-Херелден аалчыларда» бир онзагай чүүл бар. Ол дээрге маадырлар чугаалашпас, а бодалдарындан бот-боттарын билчип ап турары: «Ооң үнүн Сылдыс дыңнаваан, а сагыжы-биле билип каан». Бо чүүл фантастиканың сонуурганчыг, тоолзуг талазы. «Чүнү чугаалап турарын сагыжым-биле билип каар чордум» деп, Сылдыс ачазынга база тайылбырлап берип турар. 

        Бо сонуурганчыг, тоолзуг чүүл «Кижи-Бүрүсте» база бар. Ында кижи-бүрүс оолдар-биле бодал дузазы-биле «чугаалажып» турар: «…ооң бодалдарының утказын бо амытан кандыг-ла бир арга-биле билип орарынга Максим ылап-ла бүзүрей берген», «(сөстер) кулаанга дыңналган-даа ышкаш болганын уруг элдепсинип эскерген».        

       «Хүн-Херелден аалчыларның» соонда тыва чечен чогаалга фантастиктиг чогаалдар хөй эвес-даа бол, үе-үе болгаш көстүп келгилээн. Ол болза чогаалчы Алдын-оол Ондарның «Октаргайга ужуралдар», Шаңгыр-оол Суваңның «Кижи-Бүрүс», «Хуулгаазын Ак-Баштыг» деп тоожулары болур. 

    «Хүн-Херелден аалчыларны» чогаалчы сөөлүнде элээн делгемчидир бижээш, ону «Хуулгаазын Ак-Баштыг» деп адап каан. Чүгле хемчээл талазы-биле делгемчээн эвес, а чаа-чаа тема, идея база немешкен.   

     «Хүн-Херелден аалчыларда» кол бодал – найырал. Найырал темазы тоожунуң арыннарындан, болуушкундан болуушкунче улам-на сайзырап кээр. Каа биле Бии олар Сылдыс-биле найыралдыг апаар, оон-даа өске оолдар, уруглар-биле база найыралдажырын күзеп турарлар: «Хүн-Херелден аалчылар эвилең-ээлдек, эки кижилер болган: «Бис база катап келиривиске, эштериң эдертип алгаш, ужуражып кээр сен. Оларны олуртуп алгаш, Черни дескиндир ужудуп, ону оолдар, уругларга көргүзер бис». База ол ышкаш, Сылдыс космонавтылар Каа биле Бииниң ачызында боду ышкаш сонуургаачал, чүткүлдүг Айдың деп чоок эштиг апаар: «Хүн-Херел деп чараш аттыг сылдыс, оон ужуп келген өгге дөмей космос корабли, космонавтылар Каа биле Бии, оларның-биле тоолзуг ужуражыышкын оолдарны найыралдаштырыпкан».  

       «Хүн-Херелден аалчыларда» найырал темазы колдаан болза, «Хуулгаазын Ак-Баштыгда» бойдус камгалалы, экология болгаш эртем-билиг темалары немежип келген. «Чүгле нефтини эвес, Черниң далайларынче, океаннарынче, хемнеринче хоралыг өске-даа чүүлдерни кижилер төп, октап турар. Ынчангаш Черниң суу ажып эгелээн… Кижилерниң Черни үрегдээринден, ооң аң-меңин, балык-байлаңын кыргып-хыдыырындан, суун хораннаарындан ооң кырында чуртталга келир ийи чүс чыл дургузунда чоорту хайлып каап болур» деп медээни Каа биле Бии оолдарга дүвүрээзин-биле чугаалап турары бойдус камгалалының дугайында бүдүмчелиг чемишти номчукчунуң бодалынга база берип турар.

       «Хуулгаазын Ак-Баштыгда» фантастика улам сайзырап, болуушкуннар улам делгемчип кээрин номчукчу эскерер. Өг-корабль Ак-Баштыгның кырынга хонуптар, оолдар ооң кырындан долгандыр арга-арыгны, тайга-таңдыларны харап, магадап турары, чип-меңнер, биохоолга, челээш-монитор, Чеди-Баштыг-Шулбус деп астероид, телепортация, Ак-Баштыгның иштинде космос корабльдери, Ак-Баштыг кылымал даг, «бо дагның бажын бистиң бурунгу өгбелеривис ак беш-адыр-биле демдеглеп каан» деп Кааның чугаазы, Энерел деп бөмбүрзектиң чурттакчылары Бии биле Кааның ада-өгбелериниң бурун чурту – Чер деп бөмбүрзек – бо-ла бүгү фантастиканы улам кылыннадыпкан. Номчукчу бүрүзүн бодунче хаара тудуп, сорунзалаптар күчүзү бо чогаалда бар. Ш.Суваң «Хуулгаазын Ак-Баштыг» деп тоожузун түңнел сөстер-биле доозуп кааны – сюжеттиң онзагайы. Номчукчу Ч. Дамбуунуң «… Чамдыкта номчуп орарга, ылап болуп-даа турар ышкаш» дээнинге каттышпас арга чок [1].

         Байкара Хөвеңмейниң «Марска чедер частым» (1965), Алдын-оол Ондарның «Октаргайга ужуралдар» (2006), Шаңгыр-оол Суваңның «Хүн-Херелден аалчылар» (1992), «Кижи-Бүрүс» (2010), «Хуулгаазын Ак-Баштыг» (2017) – бо беш фантастиктиг чогаалдар тыва фантастиктиг чогаалдарның үлегерлери болуп артып каар. «Фантас» дээрге «чараш күзел» дээн» деп, «Хуулгаазын Ак-Баштыгның» кол маадырларының бирээзи Кааның бадыткап чугаалааны дег, ук чогаалдар кижилерниң «чырык күзелдерин» чеченчиди көргүскен.

       Шаңгыр-оол Суваң фантастиктиг чогаалдарга үре-түңнелдиг ажылдап-даа чоруур болза, чаңгыс-ла ол талаже тыртылып кирбээн. Ооң бижээни төөгүге даянган чогаалдары база арбын апарган. Шаңгыр-оол Монгушович фантастиканың оран-делегейинче дүлдүне бергеш, бир чап аразында тодаргай төөгү арыннарынга доктаап, ону сайгарган түңнелинде улуг-улуг чогаалдарны база бодараткан.

       «Хемчик нояны», «Туматтар» – төөгүге даянган чогаалдар. «…Төөгү жанры тыва литературада ам-даа хөнүп чадап турар. Ындыг турбуже дидим базымнарны кылып турар чогаалчылардан Ш.М. Суваңны адап, «Туматтар», «Хемчик нояны» дээн ышкаш ооң чогаалдарының ук жанрны сайзырадырынга киирип турар үлүү улуг деп түңнеп болур» – деп чогаал шинчилекчизи Радион Донгак демдеглээн [2. а.100].

      Езулуг төөгүнү чечен чогаал бижип, көргүзер дээрзи чөп. Төөгүчү-эртемден биле төөгүчү-чогаалчы чаңгыс-ла болуушкунну, чуртталганы, амыдыралдың бир кезээн бижиирде ийи аңгы арга-методтар ажыглаар: төөгүчү-эртемден чүгле төөгүлүг барымдааларга даяныр, ону чеченчитпес, а чогаалчы төөгүнүң барымдааларынга даянмышаан, ону овур-хевирлерниң, уран аргаларның дузазы-биле дириг кылдыр чеченчиди чуруп көргүзер.  

        Ш.Суваң «Туматтар», «Хемчик нояны» деп бо ийи төөгүлүг чогаалдарының кайызын-даа тоожу деп санап турар. «Хемчик ноянының» сюжеттиг шугумун долу сайгарып келгенивис түңнелинде, роман жанрынга чоок бижиттинген чогаал деп санап болур барымдаазы бар. Азы өскээр чугаалаарга, Шаңгыр-оол Суваң чечен чугаадан, тоожудан эгелээш, роман жанрынче чоорту кирип келгени ол дээрзин эскерип болур. Ооң бышкан бодалдары, уран-чечен дылы, болуушкуннарны делгемчиди көөрү, хөй маадырларны хаара тудуп, оларның характерлерин, шимчээшкиннерин билдилии-биле башкарып билири – бо бүгү чогаалчыда «быжып» келген.   

       Шаңгыр-оол Суваңның чогаалдарының сюжеттиг хөгжүлдези болуушкундан болуушкунче, овур-хевирлерден овур-хевирлерже, эгелерден эгелерже дес-дараалаштыр чоорту дыңзып үнүп кээр. «Хемчик ноянында» сактыышкыннар – сюжеттиң кезектери апаар. Баштайгы дээрезинде ырак оран Тывадан чагыткан тыва дыл кырында номну Гонконгда чурттап орар «ноян» шолалыг Су Ван Шаонуң алганындан сюжеттиң дүүшкүнү эгелээр. Бо чогаал фантастика эвес-даа бол, мында авторнуң даап бодаашкыны, көрүжү солун болуп турар. «Хемчик нояны» деп тоожунуң эгези номчукчунуң кичээнгейин дораан хаара тудуп аптар: «Гонконг хоорайның шилден туткан хөй каът суурга бажыңнарының бирээзиниң дээрге шаштыккан шыпшык оргу бажының кырында улуг тыва ак өг тип каан». Кандыг тыва номчукчу мону эскерип кагбас боор. Дуу ол кончуг сайзыралдың улуг төвү Гонконг, а ында барып-барып шилден туткан хөй каът суурга бажыңнарының бирээзиниң эң кырында улуг тыва ак өг. Бир талазындан, номчукчу кижиге бо чогаал база-ла фантастиктиг деп бодандырып эгелээр. Ынчалза-даа билир, таныыр маадырларывыс, ында сюжеттиг шугумнуң хөгжүлдези ол төөгү-барымдаалыг чогаал дээрзин бадыткаар. Чогаалдың кол маадыры-биле номчукчу дорт таныжа бээр. Кол маадыр аңгы-аңгы чоннарның культураларының белдирлешкээнде, ал боду, угаан-медерели ону сиңирип алган улуг делегейниң чурттакчызы дээрзин билип каар бис. Ону дараазында билиишкиннер бистерге бадыткап бээр: Гонконг хоорай, тыва өг, даштын тыва угулзалар-биле каастап каан мөңгүн доңгуу, төвүт дылда бижээн кылын төөгү ному, кол маадырның номчууру-биле чагыдып алган ному тыва дыл кырында.

        «Хемчик ноянының» кол маадыры – Буян-Бадыргы ноян – тыва чечен чогаалда чаа эвес. Эге баштай ону Салчак Токаның «Араттың сөзү» деп роман-трилогиязындан көөр бис. Буян-Бадыргы ноян-биле номчукчунуң бир дугаар таныжылгазы ол болур. Ооң соонда Кызыл-Эник Кудажының «Уйгу чок Улуг-Хем», Михаил Мөңгениң «Урянхайцы» деп чогаалдарда ноянның овур-хевири база бар, номчукчулар ооң-биле «ужуражыр». Олар Буян-Бадыргыны кол маадыр кылдыр чуруурунче сорулга салбаан. Харын-даа ооң адын адаары хоруглуг, адаар-даа болза, оожум сымыраныг-биле адаар үениң кавыы күштүг турганындан бо бүгү чогаалдарда Буян-Бадыргыны каксы чуруп көргүскен. Чүгле Монгуш Кенин-Лопсаңның «Буян-Бадыргы» деп роман-эссезинде ооң бүгү ажыл-амыдыралы долузу-биле ажыттынган. Туураан чогаалчының бо романы архив-шыгжамыр материалдарынга болгаш ол үениң кижилериниң сактыышкыннарынга кол даянган. Ынчангаш Буян-Бадыргы ноянны тыва чечен чогаалда бир-ле дугаарында кол маадыр кылдыр көргүскен, ооң чаш чылдарындан эгелээш, репрессияның кара холдарынче кире бергенинге чедир делгереңгей чураан бирги чогаал болур. Ажыы-биле чугаалаарга, тыва кижилерге Буян-Бадыргы ноянның дугайында билиишкинни тодазы-биле берген, чоннуң чоргааралын оттурган, дириг төөгүзүн билиндирген чогаал М.Б. Кенин-Лопсанның «Буян-Бадыргы» деп роман-эссези болур.    

       Монгуш Кенин-Лопсаңның «Буян-Бадыргы» деп роман-эссезиниң соонда, улуг ноян дугайында бижиири берге болуру чугаажок. Ынчалза-даа Шаңгыр-оол Суваң ноянның овур-хевиринче сонуургалын углап, ооң дугайында улуг хемчээлдиг чогаалды бижээн. «Хемчик ноянында» чогаалчы бодунуң кол маадыры Буян-Бадыргы ноянны Су Ван Шао аттыг кыдат кижи «кылгаш», Кыдатче совет разведка чери чорудупканын тоожуп турар. Ооң ынаар чорудуп турарын Буян-Бадыргыны тудуп хоругдап турда, совет разведка чериниң төлээзи Иксов дээрзи чугаалап берип турар: «Совет разведканың кол сорулгазы – силерни кыдат шеригни ашкарып-чемгерер, хепкерер улуг бай садыгжы кылып, аңаа чылдагааннап, кыдат шеригниң дугайында хөй чүүлдерни билип алыры…». Шак-ла ынчаар Буян-Бадыргы ноянның кымга-даа билдинмес ажыл-ижи эгелээр, сөөлүнде ол «Гонконгда өске чурттарның хөреңгиттеннери болгаш разведкаларының агентилери-биле эки таныжар эң бай кижилерниң бирээзи апарган».   

       Су Ван Шао деп аттыг разведчиктиң сактыышкыннары – номнуң сюжеттиг шугумун тургузар, ону хөгжүдер.

        Бо номда төөгүге турган кижилерниң аттары ол хевээр бердинген, өскерилбээн: ССРЭ-ден келген бүрүн эргелиг тускай чөвүлекчи Иксов, ТАР-ның тургузукчуларының бирээзи Иннокентий Сафьянов, ТАР-ның удуртукчуларының бирээзи Иргит Шагдыржап, 1919 чылда Тывага турган кыдат шериглерниң командири Ян Ши Чао, амбын ноян Комбу-Доржу, Тоңмит ноян, лама Агбаан депши, Балчий-Нимаа чагырыкчы, комиссар Григорьев, кайгал Тараачы болгаш өскелер-даа. Тывага турган төөгүлүг болуушкуннарны база бо чогаалдан көрүп болур: Даа кожууннуң Чайлаг-Алаак деп черге кыдат шериглерниң улуг эвес отряды бөлүк тываларга чылча шаптырганы, Хемчик үймээни… Бо-ла бүгүден архив-шыгжамыр материалдары-биле чогаалчының танышканын, төөгүнүң шынныг, көскү арыннарын үревейн, ону «хоозуратпазын» кызытканы эскертинер.

       Буян-Бадыргы ноян-даа, Иннокентий Сафьянов-даа Таңды Тыва күрүнезин тургусканының шаалдазын чүктеп эртип турарлар. «Че, шыдажып үндүвүс, ноян. Таңды Тывазы күрүне болуп бодарааны ол…» – дээш, Сафьянов өөренген чаңы-биле Буян-Бадыргыны орус ңзу-биле куспактааш, аъттангаш чорупкан». Бо сөстер хөйнү сөглеп турар. Таңды Тывазы күрүнениң тургустунганы болгаш аңаа кымнар киржилгелиг болганы, кымнарның өндүр бодал-күзели-биле ол бүгү туруп келгени тодарап кээр. А чогаалдың сөөлгү арыннарында «Тыва Арат Республика Совет Эвилелинге эки тура-биле каттышкан дугайында совет разведканың агентизи Су Ван Шао 1944 чылда Кыдаттың Харбин хоорайга тургаш, солундан номчаан. Ооң сагыжынга дораан-на Иннокентий Сафьянов кирген. «… Дириг болзуңза, мен ышкаш солундан номчаан-на боор сен. Чүнү бодаан ирги сен? Таңды Тыва күрүнези ам чок ышкажыл. Өске күрүнеге каттыжа берген…». Кол маадырның күзелдери шак ынчаар буурап калганы – чогаалдың сюжеттиг шугумунуң чештиниишкини ол болган. Ооң күзел, бодалдары күштүг турган. Ол арыг, чырык күзел чүгле ооң бодунга тыптып келбээн. Ол хөй эл-чоннуң, ооң баштыңчылары Хайдып Үгер Дааның, Сафьяновтуң үзели, бодалы, өндүр күзели чорааны билдинер. «…Адам Хайдып Үгер Дааның меңээ… күрүнелиг чон күштүг боор дээн» деп чугаазы, ол ышкаш Сафьянов «Мен бодум хуумда Тыва хамаарышпас күрүне боорун күзеп чораан мен» деп чугаалап олурганы ол бүгүнү тода бадыткап турар.                                                                                                                                                                                                                 

             Буян-Бадыргы дугайында өске бүгү чогаалдардан Ш.Суваңның «Хемчик ноянының» кол ылгалыр талазы бар. Ол чүл дээрге ноянның иштики делегейин – хөөн-сеткилин, күзел-бодалдарын – көргүскени болур.

       Буян-Бадыргы – Күскелдей агай, Буян-Бадыргы – Хандыжап – бо ийи сюжеттиг шугумнар номчукчуга хөйнү чугаалап бээр. Бо сюжеттиг шугумнар ук тоожуга лириктиг хөөннү киирер. Күскелдей агай бедик мөзү-шынарлыг: улуг ноянга, ашаанга, хүндүткели, ону үнелеп билири, ооң эл-чонунга камныг, хайыралыг хамаарылгалыг. Күскелдей агайның овур-хевири якут чогаалчы Николай Лугиновтуң «Чиңгис-Хаанның даалгазы-биле» деп роман-трилогиязында Чиңгис-Хаанның авазы Ожулуннуң овур-хевиринге чоок бижиттинген. Оларның кайызы-даа оожум, кандыг-бир айтырыг шиитпирлээрде далаш чок, кайызы-даа төре херээнге дорт киришпес-даа бол, мерген угаан-биле арга-сүмени кадып орар. Ожулуннуң овур-хевири романда эгеден эгеже хөгжүп, ажыл-амыдыралы делгем кылдыр көргүстүнген болза, Күскелдейниң дугайында чүүлдер арын санында эвес. Ынчалза-даа «Хемчик ноянында» Күскелдей агайның овур-хевири долу болгаш байлак ажыттынган. Ол кончуг биче сеткилдиг, хүндүлээчел («шай кудар дээш туруп, ээжи үлгүүрже дап бээрге, агай: олуруңар, олуруңар, кырган – дээш. үлгүүрде барган»), оваарымчалыг («Дамчыыр-даа болза, чугаа Даа кожууннуң ноянының ук-салгалының дугайында болганда, кончуг сарыылдыг болур ужурлуг бис аа!?»), мерген угаанныг («Мээң өргээм ээзи ноян оолдуг апаар болза, улам эки. Эр кижиге изин истээр, соон салгаар оолдуг боордан улуг аас-кежик чок…»; «Ноянның оглунуң кажан-на төрүттүнерин манап, чаш шара бичии ынайында-ла дүрген-не азырап алырын четтикпейн турган»; «Урууң барып көрүп ал» дээни), экииргек, дурт-сыны бедик, чараш кижи кылдыр чуруттунган. Ээжи кадай аңаа «Анаа-ла агай эвес, төре херээн тутчур агай болган чаяалгалыыңарга бүзүредим» деп чугаалап орары, база ол ышкаш бодунуң дугайында ооң «Ноянның ат-алдары, сүлде-сүзүү бедик чоруурунга агай өңмек-дөңмек болур ужурлуг» дээни Күскелдейниң анаа эвес салым-хуулуг дээрзиниң тодарадыышкыны болур. Кажан ноян өске херээжен кижиден төлдүг апаар дээрзиниң дугайында билгеш, ол төлдү азырап алырын Күскелдей агай күзей бээр: «Сээң оглуңну азырап алыр бис. Мен ону оглумайлап өстүрүп каар мен. Ие болур салым чок меңээ ол база аас-кежик» — деп ноянга эптиг-чөптүг чугаалап орар. Күскелдейни чогаалчы чүгле ноюрзап орар, хүндү-чарлыг агай кылдыр чуруп кагбаан, ону өөрүп-хөглээр, ундарап-кудараар сеткил-хөөннүг, күштүг, бедик мөзү-бүдүштүг чараш херээжен кижи кылдыр көргүскен. Ылаңгыя ооң иштики сагыш-сеткилин көргүзүп тура, чогаалчы ону долгандыр турар бойдустуң шимчээшкиннери-биле согажалап каары чогаалчы мергежилиниң база бир дөлем талазы болур.

       Ноян – Күскелдей агай деп сюжеттиг шугумга бодаарга, ноян – Хандыжап деп сюжеттиг шугум чырык будуктар-биле арбын. Олар ийи Алдын-Куй деп адап алган черинге бо-ла болчажыр, төлдүг болур дей бергенин дыңнатканы, Хандыжаптың ада-иезинге ноянның кирип чорааны – бо бүгү чараш хөөннү оттурар. Хандыжапка хамаарылгазындан Буян-Бадыргының иштики бедик чаагай мөзү-бүдүжү улам тодарап кээр. «Ол Хандыжапты бөле-хаара куспактапкаш, бөөлдей каапкан. – Мен оолдуг болур-дур мен! Оолдуг!»; «Оолдуг апаарын дээр-делегейниң өңгүр-чаагай сөңү кылдыр хүлээп ап, өөрүшкүзүнден Буян-Бадыргы ам-даа оңгарылбайн, уругну бодунче чыыра куспактаан…»; «Кончуумну аа! Соок күзүн болчап чүмүл? Ханды шагда мени манааш, доңа берген боор»; «Буян-Бадыргы уруунуң чаактарын, бажының дүгүн чыттап, авазының аазы сиңген сүтсүг дээш чүгле чаңгыс ада кижиге билдингир, эргим, чаагай чыттарны мага хандыр хөрек-чүрээнче киир тынып, кажан-даа уттундурбас кылдыр сактып ап…» дээш, оон-даа өске чурумалдарда Буян-Бадыргының овур-хевири «диригжип», номчукчунуң сеткилинге чоок, эргим апаар.        

       «Хемчик нояны» – тыва чечен чогаалда Буян-Бадыргы ноян дугайында чаа хөөннү киирип турар онзагай чогаал болуп артып каар.  

     Шаңгыр-оол Суваң бодунуң бүгү-ле чогаалдарынга арын-нүүрнүң оттуушкунунче кыйгырыг салыры чогаадыкчы ажыл-ижиниң бир дөлем талазы ол. Баштайгы ному «Хүн-Херелден аалчыларда» кирген ийи тоожунуң бирээзи «Чагаада», «Азыранды», «Чээн оол», «Чүрек дужунда хараал», «Душ болган чассыдыышкын» дээш оон-даа өске чечен чугааларда ону тода эскерип болур. «Чогум черле шупту арын-нүүрүвүс арыг чурттап чоруур бис бе ынчаш? Арнывысты адыжывыс-биле дуглап алырывыс ышкаш, арын-нүүрүвүстү агартыптар кандыг-ла бир чылдагаан-биле ажытталып алгаш, эки-баъктың аразы-биле кайызынга-даа дегбейн, кончуг таптыг эптиг-чөптүг сыңнып эрте бербээн бис бе?…» деп айтырыгны «Чагаа» деп тоожузунда чогаалчы салып турар.

       Чоок кижилерниң аразында тудуш харылзаа – кижи бүрүзүнүң угаан-бодалынга кол черни ээлээр ужурлуг дээрзин сөглеп турар. Төрүмелинден буттары шимчевес болганындан божуур бажыңга-ла ада-иезинге диригге кагдырыпкан Булаттың кээргенчиг салым-чолун чуруп тура, чогаалчы бодунуң хөрээнде хайнып-көшкен айтырыгларга муңчулгаш, номчукчу-биле ону үлежир: «Ынакшыл – сагыш-сеткилдиң белээ. Ажы-төлүнге, ада-иезинге ынакшылдың дазылы база ындыг болганы чадапчок. Хан төрээн ада-ием, хан төрээн оглум-кызым, ханымның дамдызы деп кижиниң хан-дамыры-биле тудуш харылзаазы безин, ирип калган хендир дег, үстүп чаштай бээр кандаай чүвел?!». Ада-иези чеже-даа эртем-билиглиг, угаанныг («Иелээ эртем-шинчилел лабораториязында ажылдап турар. Алыс күзели ажылының аайы-биле диссертация камгалап, эртемден ат чедип алыры»), амыдырал-чуртталгазы эки, «балдырлыг кижилер» турбуже («Боттарывыс бергедежи берзивиссе, ада-ием дузалаар. Уруг алыр кижини-даа хөлезилеп алыр бис»), чаа төрүттүнген оглун эмнелгеге арттырып каар каржы багай, доңгун сеткилдиг кижилер дээрзи эскертинер («Бүгү назынында инвалид кижини канчаар бис»). Чогаалчының сеткил-сагыжындан үнген «кышкызы» кижи бүрүзүн дүвүредиптер күчүлүг. «Боттарының-на хан-дамырының чамдыы, төрээн оглунга авазы, ачазы чүге ол хире кээргел чогул?» деп шагдаа кижиниң салган айтырыы бо чогаалдың кол утказы болуп турар дээрзи бодаттынар. «Хөрек-чүрээвисте буян-чолдуң бир дамырын үзе соп албаан бис бе?» деп дүвүрел көдүрттүнер.

              Шак-ла ындыг дүвүрел «Азыранды» деп чечен чугаада бар. Часкаар оолдар бичии эник тып алгаш, ону чарашсынып, демнежип азырап, харын-даа бичии үгек безин кылып берип, өөрүп турганнар. Уругларның өөрүшкүзү үр болбаан («Азырандының изи-даа, сураа-даа чок болган… Азыранды чокта кудумчуга ойнаарга, улам-на соок ышкаш сагындырар»). Соктайның кээп дүшкен бөргүнден уруглар Азырандыны танып каар («Бөрттүң тейинде Азырандының ак меңин танып кааш, аңгадай бергеннер»). Улуг өңнүү – эникти – Соктайның бөрт кылдыр «хуулдурупканы» каржы сеткил болганындан оолдар, уругларның «аңгадай бергени» ол ыыт чок сцена эвес, а сагыш-сеткилдиң «кышкызы» болур.  

     «Чээн оол» деп чечен чугаада аңнаксаан чээнин аңчы даайы эдертип алыр. Ынчалза-даа оолда аңнаар хире, чараш бичии аңчыгаштарны өлүрер хире хөөн, сеткил чок, харын-даа мурнунга көстүп келген хүлбүс биле эликти чарашсынып мага ханмаан. Даайының адып алган хүлбүзү «Сактырга, хүлбүс ам-даа өлбээн, чер, дээрни, кижилерни мага хандыр көрүп алыксап, каракты караңгылады, хөрек-чүректи дакпыжадыр базып келген коргунчуг күштүң кайыын келгенин билбейн, Аңгыр-оолдан айтырып чыдар ышкаш болган». Бо кыска чечен чугааның сюжединиң эң бедик дүшкүүрлүг кезээ – даайының хүлбүстү адып алганы эвес, а «оолчугаштың карактарының чажы бүлдеңейнип келгени» болур. Бо карак чажы – өске бүгү кижилерниң сагыш-сеткилин хөлзедиптер күчүлүг «кышкы» болуп билдинер. А чогаалдың чештиниишкини – «Оглумнуң эриг баарлыг эр кижи бооп өзүп орары эки-дир» дээн авазының сөстери. Аваның бо сөстери чечен чугаада кол бодалды түңнеп турар, эл-чонга улуг чар кылдыр чоргаар дыңналыр сөстер апаар.  

             Ш.Суваңның чогаалдары чүгле кайы-бир, кандыг-бир болуушкунну, амыдыралды көргүзүп тоожуп каар эвес, а номчукчу кижиге улуг-улуг айтырыгларны салып, боданырынче албадаптар. Чечен чогаалдың алыс утказы-даа, сорулгазы-даа ол. Ук сорулганы чедип алырда, Ш.Суваң бодунуң чогаалдарында деталь бүрүзүн – бир-ле чүүлдү, хөөн-сеткилди, байдалды – тода чуруп турар. Чаңгыс шимчээшкин-биле, маадырның чугаазы-биле чогаалчы билдилии-биле хөйнү чугаалап, тоожуп билири – ооң чогаадыкчы арга-мергежилиниң база бир чедимчелиг талазы.

             «Хоорай ыттары» деп чогаалда амыдыралга кыстырган кижи болгаш хава ыт ийиниң салымы дөмейлешкек. «Күдүгүр кижи биле семдер хава караңгы кудумчулап, кандыг-ла бир хөлегелер дег, сүржүп алган караңайнып бар чорааннар» деп тодарадылга оларның качыгдаан байдалын чуруп, көргүзер. Кижи биле ыттың өңнүк-тала болурундан аңгыда, олар бот-боттарынга чаглак, дуза дээрзи илереттинер: «Ээзи-биле кожа чорааш, кымдан-даа кортпас – ыттардан-даа, кижилерден-даа. Оон ыңай, ээзи боктан чем артыы тып, ону тоттур чемгерип каар», «Ээзиниң буттарының чанынга чоруурга, ыттар олче чоокшулавас-даа, харын-даа коргар». Чурттап орган казанак бажыңындан үндүр ойлаттыргаш, олар ийи кады-ла чоруп каар. Ээзи бодунуң-даа дугайында шоолуг бодавас, чүгле ыды дээш-ле баары ажып, ону кээргеп чоруур («Ыдының дугайында сагышсырап чоруурундан-на илдең»). Ыт чаа ээзинге чүден-даа үнелиг («Чанымга караңайнып чоруурга, сагышка эки»). Амыдыралга чеже-даа кыстырган болза, күштүг хөөн-сеткил оларда ам-даа өшпээн, боттарынга бүзүрел буураваан («Хава боду бодунга күштүг, дидим ышкаш сагындырып кээп, херим аксынга халып баргаш, улуг ыттың соонче шартыңайнып ээргилеп каан»).

     Кижилерниң шимчээшкиннеринден, кылдыныгларындан оларның эки, багын дамчыдып шыдаптары Шаңгыр-оол Суваңның чогаалдарында арбын көстүр («Эр кижи херим азыынга баргаш, ийи будунуң аразындан суг шарыладып, дендиңейнип, херимден туттунуп алган», «Херээжен олче көргүлеп, таакпы кыпсып тыртып, бузун бурулады үрүп каап турган», «Ыттың үгээн бир тепкен», «Ыятпазын мооң! Кижи ээрип алган… Ынчал, ынчал харын. Ам силер ийини бажыңдан үндүр октаптар мен»). Бо эр кижиниң эр шинчи чогу, харык чогу бо чаңгыс шыйыгдан тодарап кээр. Ындыг чавыс мөзү-шынарлыг болганындан казанак ээлеп орган кижини кудумчуже үндүр ойладып турары билдинип кээр. А херээжен кижиниң буруладыр таакпы тыртып, аксындан арага чытталып, адыгуузун амытанче, ытче, чалчыттынып турары мөзү чок чорук болгаш номчукчунуң хөөн чок чоруун күштелдирер.   

     «Хоорай ыттарында» хөй-ле чүүлдү чугулалап тайылбырлавайн турар. Ооң херээ-даа чок. Маадырларның чугааларындан оларның бот-боттарының дугайында билдинип кээр.  Хаваның чаа ээзи кымыл дээрзин мөзү чок эзирик херээженниң чугаазы тодарадып бээр («Ооң кандыг бажыңы чүвел, домзактап чораан ашакта! Угбамның бажыңы-дыр. Бо ашак угбамга кээп туруп алды чоп. …Дөзүнден хынап көөрүмге, бажың угбамның адында хевээр чорду»).

    Ш.Суваңның чогаалдарының база бир күштүг талазы – ооң маадырлары чеже-даа амыдыралдың «дүвүнде» апарган болза, кижи мөзүзүн оскунмаан. «Сагыш кеминде» Демир-оол, «Хоорай ыттарында» Домчул-оол оларның амыдыралындан ону көрүп, эскерип болур. «Сагыш кеми» деп тоожуда Демир-оол бичии турда ооң авазын өлүрүп каан Ноюн-оол домзактан үнүп кээрге, ооң амы-тынынга чедип каан. Ынчалза-даа ол миннип турар: «Бурганның шаажылалы мээң холдарым-биле күүсеттинген… А чүге база бир оол мен ышкаш өскүс калганыл?… дээш оон-даа өске бодалдар Демир-оолдуң көксү-хөрээнге дойлуп-ла үнген. …Эмнелгеге ол оожургаваан, сагыжынга Ноюн-оолдуң өскүс калган оглу бо-ла кирер. …Оглу бар деп билир турган болзумза, Ноюн-оолдуң амы-тынынга четпес боор мен». Арын-нүүрнүң болгаш харысаалганың айтырыы Демир-оолду шак ынчаар «кинчилеп», хилинчектеп турарын бодаарга, кижи мөзүзүн ооң шуут-ла чидирбээни илдең.

    «Хоорай ыттары» деп тоожуда Домчул-оол бедик мөзү-бүдүштүг, кээргээчел сеткилдиг кижи болур. Кадайын эттей берген ашакты оожургадыр дээш, херээжен кижиге болчуксаан сеткили-биле хоочулуг ашакты кемдедип алганы-биле ол домзактай бээр. Кижилерге сеткилинден дуза кадып, болчу   бээри «улуг аалга» безин көстүп, орус сөөктүг ашак кижини базымчалаан шагдааны бир үстүргени дээш, база шииттирер. «Улуг аалда» олурар бүгү-ле шииттиргеннерниң адап алганы-биле ол Болчукчу деп шолага-даа четтинер. Домзактан үнүп келгеш, ажыл кожуп кады чурттай берген херээжен кижиниң бажыңынга документизин безин киир бижитпээни, ол бажыңны хунаашпааны – ооң шынчы, арыг сеткилдии.   

      Ол ышкаш «Душ болган чассыдыышкын» деп чечен чугаада кол маадыр Демир-оол ыядыр арынныг, човаар сеткилдиг кижи дээрзи эскертинер. Таныжып алган кызының бажыңынга хонгаш, эртенинде хоолуг чурук көрүп каар. А ол ооң бодунуң авазы боор херээжен кижиниң чуруу болган, «Ооң-биле ол-ла олчаан чурукту кырган-авазы аңаа көргүзүп чораан». «Даштыгаа үнүп кээрге, ооң сагыжы чиигеш кынза-даа, уруг-биле чугаалажып турган сөстери, ооң мурнунга аажылап турган аажызы, дем чаа душ болган чассыдыышкын, күзели бо бүгү Демир-оолга ыядынчыг апарган». Кижилерниң арын-нүүрүн оттуруптары – Шаңгыр-оол Суваңның чогаалдарында кол сорулга, чугула шыйыг болуп турар. 

    Ш. Суваңның талантызының эң долузу-биле болгаш онзагайы-биле ажыттынганының база бир херечизи «Тоол чурттуг оол» деп ному чырыкче үнүп кээрге тыва чечен чогаалда база бир уруглар чогаалчызы төрүттүнгенин херечилээн чүве. Бо чыындыда кирген чечен чугаалар («Тоол чурттуг оол», «Кара-Баштыг», «Калчан-Кара», «Мөңге назын», «Медээ») чогаалчының үр үеде дилээшкиннериниң уг-шии тодараттынып келгенин херечилеп турар чогаалдар болур. Олар бөгүнгү чүгле уруглар чогаалын эвес, а «литератураның кол «скрипказы» азы «ыраажызы» болур ужурлуг» (А. Калзаң) прозаны чаа сюжеттиг шугумнар-биле болгаш маадырлар-биле байлакшыткан. Бо чечен чугааларның маадырлары шуптузу элээди назы-хар үезинде оолдар. Довук, Бай-Бег («Тоол чурттуг оол»), Кара-Баштыг («Кара-Баштыг»), Даш («Калчан-Кара»), Тооргу («Мөңге назын»), Тоорук, Кара-Баштыг, Кара-Кат («Медээ») бистиң үеден чүс-чүс чыл бурунгаар өске делегейде чурттап турар. Оларның овур-хевирлери психологтуг нарын байдалы-биле, хөөн-сеткилиниң илерээшкини-биле демисел бүдүүзү, түрлүг үелерде чуруттунган. Оозу-биле олар тыва уруглар чогаалында бар өске овур-хевирлерден ылгалдыг.

      «Тоол чурттуг оол» – тыва уруглар чогаалында чаа хөөннү илереткен чыынды болур. Бир эвес мурнунда бижиттингилээн тыва уруглар чогаалдарында (М.Кенин-Лопсаңның «Дээрниң көрүнчүү», С. Сүрүң-оолдуң «Ак анай биле Арбай-оол», О. Сувакпиттиң «Тывынгыр-оол», Е. Танованың «Ийи 2», Э. Кечил-оолдуң «Мээң олчам», М. Эргептиң «Ус-кушкаш», «Өдүгенде чайлаг» д.о.ө.) кижи болгаш бойдус, кижи болгаш мөзү-бүдүш дээн хөөннер, темалар кол черни ээлеп турган болза, «Тоол чурттуг оол» деп чыындыда кирген үстүнде адаанывыс чечен чугааларда төөгү болгаш үе, назын болгаш өлүм, маадырлыг чорук дээн хөөннер илергей. Бо чечен чугааларда кол дыңзыг бодал – элээди назы-хар үезинде оолдарның берге өйде трагиктиг салым-чолу. Шивээни буза таварыырынга шупту чүве белен деп медээ чедирип келген Довук, медээ одааның оваазын кыпсып үндүрүпкен Кара-Баштыг, Калчан-Каразын мунупкаш, дайзыннарга четтирбейн барган Даш, даартагы чаага белеткенген Тооргу, өжээн сүрген шериглер келгенин медээлээн Кара-Кат, Кара-Баштыг, Тоорук олар шупту боттарының чаш назынында маадырлыг чоруктарны кылып четтигипкен. Овур-хевирлерниң хөөн-сеткилин, чүткүл-күзелин чогаалчы бодап, тургузуп алганы төөгүлүг үеге, тодаргай байдалга дүүштүр чедимчелиг чуруп, дамчыткан.

      Шаңгыр-оол Суваңның чогаалдарында база бир көскү чүүл – маадырларның психологтуг байдалын чурууру авторнуң уран мергежилиниң делгемчээни, харын-даа ооң быжыкканы болур. «Тоол чурттуг оол» деп чечен чугаада уйгурлар шивээни чаза таварып каапкан соонда, эжи Бай-Бегди чидирген Довуктуң сагыш-сеткилиниң байдалын, туруп турар үезин, ооң назы-харынга дүүштүр тода илереткен: «Довук (1) эжи-биле дүүн чаа-ла кызыл-каттап чорааны бора-талдарже углай маңнап-ла каан. Кара-сугга маңнап келгеш, ооң кыдыынга доңгая дүшкеш, хөөледир ыглап бадырыпкан…  Эжи Бай-Бег бир-ле катап: «Каяа-даа чоруурга, ачам биле менден чарылбас чүве – бо дээр, ооң буттары» дээнин сактып келгеш, хөңнү улам баксырай берген. А «Кара-Баштыгда» кол маадыр Кара-Баштыгның «Ачай. Ачай! Кыпсыптым, кыпсыптым!» – дээн сөөлгү алгызы, «Калчан-Карада» «Калчан-Караны оода көрген болза але, ачай!» деп Даштың идегел тырткан чугаазы, «Мөңге назында» Тооруктуң кырган-ачазындан «Мен сээң оглуң бооп, а сен мээң кырган-ачам бооп катап бодарап кээр бис бе?» – деп чем эрээн айтырыы элээди оолдарның кенен сеткилин, назы-харынга дүүштүр бодал-сагыжын чедимчелиг дамчыткан аргалар болуп турар. Маадырларның нарын психологтуг байдалдарын туруп турар үеге хамаарыштыр чуруурун кызытканы база чедимчелиг. «Мөңге назын» деп чечен чугаада кырган-ачазы биле Тооргу дириг бойдустуң эргилдезиниң, өртемчейниң төнчү чок бодаралының дугайында одаг чанында сайгарып чугаалажып олурар. Ындыг угаадыгларның ачызындан «одаглар дег чивеңнээн сылдыстарлыг, улуг эвес хола тавак дег айлыг, кара торгу дег дээрже көрүп чыткан» Тооргу «Ынчалза-даа сылдыс чүгүре берген, сылдыстыг дээр бир янзы апарган» деп бодап каан. «Амыдырал катап өскерилзе, кезээде мөңге, кижи назыны база мөңге» деп кырган-ачазының угаадыындан алырга, «оран-делегейниң төнчү чок бодаралының ачызында ол ооң эргилдезинге кезээде мөңге чоруур» ышкажыл. Ынчангаш Тооргуга эртен болур тулчуушкун-даа, өлүм-даа коргунчуг эвес.

    «Мөңге назында» Тооргу өлүм, назын дугайында эргий бодап турган болза, «Кара-Баштыг» деп чечен чугааның маадыры чаш назын үезинде Кара-Баштыг айыыл, өлүм деп коргунчуг чүүлдерни ожаап шыдаваан: «Ооң дурт-сыны дээрже дүндүүштелди чалбыышталып хыпкан улуг одагның чырыынга кончуг тода көстүп турган… Согун агаарга сыг дээн соонда, оолдуң баарынга кадалы берген. Ооң аарышкылыын оол билбээн». Изиг, дең эвес демисел үезинде Кара-Баштыг ачазындан алганы бир дугаар болгаш сөөлгү айбызын – Боом дааның кырында медээ оваазын кыпсып үндүрүптерин күүседип шыдапкан. Чаш сеткилиниң ханызындан амырап, ачазын өөртүр бодаан: «ачай, ачай! Кыпсыптым, ачай!». Оолдуң бо сөстери чогаалдың лириктиг хөөнүн улам күштелдирип, сюжеттиң чештиниишкинин болдурар.

      Тоожуушкунну төөгүже улам чоокшуладып, сюжеттиң шугумнарын алгыдып, байыдып билиринде чогаалчының мергежилиниң уранчып келгени тода илдең. «Тоол чурттуг оол», «Кара-Баштыг», «Калчан-Кара», «Медээ» деп чечен чугааларда уйгур, тумат, моол, кыргыс, түкү, тата, тыба, кыркес, хаккес, чик, ховулуг дээн чижектиг көшкүн аймактарның аразында үскүлежиишкиннерниң кезик-чамдыызы чуруттунган. Маңаа авторнуң чогаадыкчы фантазиязы, даап бодаашкыны база онза ужур-дузалыг болган.

      Шаңгыр-оол Суваңның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының дыңзыг, дөлем талалары улуг хемчээлдиг «Туматтар» деп тоожузунда долузу-биле ажыттынган. «Туматтарның» көстүп келгени – тыва чечен чогаалда Чиңгис-Хаан дугайында чаа теманы шиңгээдип алганының херечизи. Шүм чыткан аңгысты чардырып, ону ажыглап эгелээни-биле дөмей, ында «дүжүт-даа», чедиишкиннер-даа хөй, чедир кылыр ажылдар-даа бар. Чиңгис-Хаан темазын чогаалчы бир-ле дугаарында «Чиңгис-Хаан» деп чечен чугаадан эгелеп алган. Ук чогаал «Ачамның шолазы» (1999) деп номда парлаттынган. Ол 90 чылдарда бижиттингенин бодап көөрге, Чиңгис-Хаан дугайында теманы тыва чечен чогаалда Шаңгыр-оол Суваң бир дугаарында ажыткан болур-дур. 1990 чылда Моолче аян-чорук кылганының түңнелинде «Чиңгис-Хаанның чуртунда» деп орук демдеглелдерин («Соңнбо – бурунгу сүлде», «Моол азы уйгур бижик», «Богда кегээн: лама бе, чурукчу бе?», «Чиңгистиң одаа») бижээн. Ол чылдардан бээр бо теманы чогаалчы холдан салбайн келген. Ол бүгүнүң түңнели – «Туматтар» деп улуг хемчээлдиг тоожу болган.

      Чиңгис-Хаанның шериглеринге удур дүжүп бербейн, оларның холунче кирбейн, боттарының аал-оранын камгалап, эрес-дидим тулчуп чораан тумат аймактың дугайында тоожу кижи бүрүзүнүң сонуургалын оттурган үнелиг чогаал болур. Тоожунуң эгезинден тура дүшкүүрлүг байдалы номчукчуну сорунзалай бээр. «Чиңгис-Хаанның көк карактарының көрүжү имирерип, Хорчиниң арнынга доктаап, шимчевестей берген» деп аар домак-биле эгелеп алгаш, ол-ла шии-биле тоожуну доозуп каар. Сөөлгү эгеде Хорчи ноянга паштанчылаар эң чараш кыстарны моол шериглер бөлүп ап чорааш, Чечекти база шилип алган. Тоожунуң төнчүзү ынакшылга мөңге ыр болуп хуула бээринге номчукчу бүрүзү бүзүреп артар: «Олче холдарын сунуп алган моолдарның аразындан ушта чүткүп, ону камгалап алырын дилеп, кый деп турар бодунуң Чечээн, бодунуң ынак уруу Чечекти кымга-даа бербес, кымга-даа базындырбас, хостап алыр дээш, Кара-Баштыг бурунгаар халып бар-ла чораан…».  

    Тоожунуң эге болгаш төнчү сөстери «Тываның төөгүзүнүң» 1966 чылда үндүрүлгезинден алдынган. Ында бижиттинген чүүлдерге үндезилеп алгаш, тумат аймактың маадырлыг чоруунуң дугайында солун чогаалды бодараткан. Ынчангаш төөгүже чоок тоожуушкун бодунуң бедик уран шынарлары-биле тыва чечен чогаалда онзагай черни ээлеп арткан.

    Чогаалчы Шаңгыр-оол Суваңның тоожулал аймаанга чедип алган деңнели – тыва литературада база бир эң дээре үлегер.  

     

    Литература.

    1. Дамбу Ч. Карак чажы келир-дир: Ш. Суваңның «Хүн-Херелден аалчылар» деп номунуң дуг-да / Ч. Дамбу //Шын. – 1992. – Июль 23.
    2. Донгак Р. Чогаалдарны номчуп ора – Кызыл, 2014.
    3. Калзан А. Өзүлдениң демдектери – Кызыл, 1991.
    4. Сандю С. Утказы – кижизидилге: Ш. Суваңның «Хүн-Херелден аалчылар» деп номунуң дуг-да / С. Сандю // Шын. – 1992. – Апр. 23.
    5. Хөвемей Б. Чогаалдар чыындызы. – Кызыл, 1976.

     

    Реклама