Тывада туберкулез аарыы бадып турар

    0
    4
    2019 чылдың түңнелдери-биле республикада туберкулез аарыы­ның болгаш оон өлүп-хораар чоруктуң көргүзүглери бадып турза-даа, байдал нарын бооп артпышаан. 2019 чылда диспансер учедунче туберкулез аарыы бир дугаар тодарадаттынганы-биле 387 кижи алдынган, ооң иштинде УФСИН албан черинде 39 таварылга (2018 чылда 447 аарыг кижи, УФСИН – 45 кижи турган). 2019 чылда суд-медицина экспертизанының түңнели-биле, аарыг кижиниң өлген соонда, туберкулезту 13 кижиде илереткен (2018 чылда 11 кижи турган), 2 таварылга өскен бооп турар.
    2019 чылда доктаамал чурттап турар чурттакчыларның санындан бир дугаар туберкулез аараан 348 кижини учетка алган, ол 2018 чылга бодаарга, 54 кижи эвээш бооп турар. Ол дээрге эвээжеп турарының көргүзүү.
    0 хардан 14 харга чедир уругларның аразында 40 уруг аарый берген, ол 2018 чылга деңнээрге, 5 кижи хөй болуп турар. 2019 чылда элээди уруглар аразындан туберкулез аарыын бир дугаар илереткени 28 таварылга (2018 чылда 35 уруг турган).
    Сөөлгү 14 чыл иштинде (2005-2019 чч.) Тыва Респуб­ликада туберкулез аарыының көргүзүү 44,0 хууга баткан, чыл санында ортумаа-биле 3,2 хуу эвээжеп турар. Россия Федрациязының деңнелинде (2005-2018 чч). бо көргүзүг 46,6 хуу эвээжээн, чыл санында 3,6 хуу бадып турар. Тываның көргүзүү Россия Федерациязы-биле эрткен мурнуку чылдарда барык деңнежип-даа турза, эң баштайгы улуг аңгыланып турар көргүзүглери дээш, Тыва Республика туберкулез аарыын Россия Федерация­зының деңнелинге чедир эвээжедип шыдавайн турар.
    Сөөлгү үш чыл дургузунда эр-кыс болгаш назы-хар талазы-биле анализ езугаар алырга, ортумаа-биле аарыг улустуң 53,1 хуузун эр улус тургузуп турар. Бо барымдаа­ны дүвүредип турар байдал – 2019 чылдың түңнелдери-биле эр улуска хамаарыштыр алырга, херээжен улустуң аарып турары 1:1,1 бооп турар. Эр биле херээжен улустуң аарып турары барык дең, ол чүнү чугаалап турарыл дээрге, республикада туберкулез талазы-биле эпидемиологтуг байдал таарымчалыг эвес дээрзин бадыткап турар. Чылдың-на аарып турар улус­туң аразында аныяк, ажылдап шыдаар күш-шыдалдыг улус колдап турар, 18 хардан 54 хар чедир назылыг. Бичии уруглар болгаш элээди уруглар аразында колдуунда кыс уруглар аарып турар болза, оон улгаткан тудум, колдуунда эр улус аарып турар.
    Туберкулез аарыы-биле бир дугаар аарый берген улустуң аразындан социал байдалының анализи-биле алырга, ажылдавайн турар чурттакчылар хамааржыр. 2019 чылдың түңнелдери-биле, туберкулезтан аарыы­ры 2012 чылдан тура, тодаргайы-биле бадып турар. Аарыг­ның көргүзүүнүң бадып турарының чылдагааны – республикада туберкулезка удур албанны 2010 чылдан эгелеп, туберкулезка удур курлавыр одуруунуң эмнерин хандырып эгелээни. Ооң ачызында, эвээш-биче-даа бол, эмнээшкинниң дээштиг көргүзүглерин экижиткен.
    Экижиишкинни рес­публи­каның кожууннарынга дис­пан­сер ажыл-чорудулга­зын күш­телдиргениниң түңнелинде, фтизиатр эм­чилер-би­ле четчелээни бол­гаш эм­нээш­­кинниң дээштиин сай­га­рып көрүп турары көргү­зүп турар.
    2020 чылдың январь 1-ниң байдалы-биле, учетта турар ажык хевирниң туберкулез аарыг кижи саны 1378, 2018 чылдың деңнели-биле ук көргүзүг 17,1 хуу баткан. Абсолюттуг саннар-биле алыр­га, аарып турар улустуң ниити санындан 271 кижи эвээжээн, 1649 кижиден 1378 кижиге чедир.
    Туберкулез аарыындан өлүп-хораар чорук — 2019 чылдың дургузунда ажык хевирниң туберкулезтан 132 кижи чок болган, ооң иштинде УФСИН албан черинде 3 кижи, 13 таварылгада, кижи өлген соонда, туберкулез диаг­нозун салган. Туберкулез аарыындан өлүп-хораар чорук 2019 чылда 100 муң чурттакчыга 40,7 хуу, 2018 чылга бодаарга, 5,1 хуу эвээш.
    Сөөлгү 11 чыл дургузунда (2008-2019 чч.) Тыва Респуб­ликада өлүп-хораар чорук 49,8 хууга эвээжээн, чыл санында ортумаа-биле, 4,5 хууга бадып турар. Россия Федерациязының ол-ла үе дургузунда ук көргүзүү 64,8 хууга бадып турар, чыл санында ортумаа-биле 6,5 хууга. Тыва Россиядан эвээжээр темп талазы-биле элээн чыдып каап турар.
    Республиканың туберкулезка удур диспансерниң сорулгазы:
    1. 2019 чылдың түңнелдери-биле, туберкулез аарыы чеже-даа ниитизи-биле бадып турза, бичии уруглар болгаш элээди уруглар аразын­да туберкулез аарыы көвүдеп турар. Ук чылдагаан туберкулез инфекциязының улуг резервуарының бары бооп турар. Бо айтырыгны шиитпирлээрде, эмнээшкинден ойталап турар аарыг улусту хаара тудары-биле социал албан черлериниң, муниципалдыг тургузугларның чагырга черлериниң болгаш күш структураларының доктаамал кады ажылдажылгазының эргежок чугулазы.
    2. Хамааты кижи бүрүзү туберкулезка эмчи шинчилгелерин чылдың-на ыяап-ла эртер ужурлуг. Чүге дизе аарыг­ны эрте, эге чадада илередип тодарадыпса, үе-шаан­да эмнээшкинни эгелеп, туберкулез аарыындан долузу-биле эмнедип алыр барымдаа улуг.
    3. 2018 чылдан тура, туберкулезка удур диспансерниң баазазында 2 шимчеп чоруур дезинфекция камералары ажылдап турар. Олар туберкулез аарыының үнген дөзүнге эпидемияга удур хемчег­лерни чорудуп турар. Шак ол туберкулез аарыының үнген дөзүн үе-шаанда арыглап турар болза, аарыгның тыптыр чаа таварылгалары эвээжээр.
    Чурттакчы чонну болгаш аарыг-биле харылзаалыг улус­ту дезинфекция ажылдарының хемчеглеринден ойтала­вазын дилээр-дир бис. Ук хемчеглер аарыгны нептеретпезинче угланган.
    Валерия КОНГАР,
    авторнуң чоруткан чуруу
     
    Реклама