«УРУГ ЧАШТАН ӨСКЕН ЧЕРИМ, САРГАТЧАЙ!» (Ю.Күнзегештиң «Саргатчай» деп шүлүүнге даянып, критиктиг (сайгарыкчы) боданыышкынны сайзырадыр технологияның элементилерин кичээлге ажыглаары).                       «САРГАТЧАЙ! ИСТОКИ МОЕГО ДЕТСТВА»

    0
    83

    Чаяна ШИЛОВА,учитель родного языка и литературы МБОУ СОШ №2 г.Чадана

     Аннотация: В статье рассматривается проблема  использования технологических элементов развития критического мышления на уроках тувинской литературы. Это реализуется на примере изучения стихотворения «Саргатчай» выдающегося тувинского поэта Юрия Кюнзегеша. В ходе урока подтверждается эффективность предлагаемых приемов анализа.

    Ключевые слова: элемент, критическое мышление, ступеньки, виды, поэт, анализ.

     

    Допчулал: Бо ажылда тыва чогаал кичээлдеринге критиктиг боданыышкынны сайзырадыр технологияның элементилерин ажыглаары таарымчалыг болуп турарын айыткан. Ону тыва шүлүкчү Юрий Кюнзегештиң «Саргатчай» деп шүлүүн ѳѳредириниң чижээнге сайгарган. Бо технология чогаалда кѳдүрттүнген айтырыгларны уруглар боттарыныы-биле сайгарып шинчилээр арганы берип турар деп түңнелди үндүрген .  

    Дүлгүүр сѳстер: критиктиг боданыышкын, чада, хевирлер, шүлүкчү, сайгарылга.

     

    Амгы ѳѳредилге системазында уругларның кичээлге, ѳѳредилгеге сонуургалын бедидери-биле чаа-чаа технологиялар чогааттынып турар. Оларның аразындан критиктиг боданыышкынны сайзырадыр технологияның элементилерин литература кичээлдеринде ажыглаары таарымчалыг болуп турар.   

             Критиктиг (сайгарыкчы) боданыышкын – бир-ле объектини ханызы-биле, делгеми-биле   шинчилеп, сайгарып, хүлээп ап турар угаан ажылының бир хевири. КБСТ эгезин эң баштай Жан Пиаже, Лев Семенович Выготский, Карл Поппер болгаш ѳске-даа эртемденнер үндезилеп тургускан. Жан Пиаже чаш уругнуң угаан сайзыралынын чадаларынга хамаарыштыр, Лев Выготский уругнуң ниити сайзыралы биле ѳѳредилгезиниң сырый харылзаалыының дугайында ажылдарында боттарының идеязын идип үндүрген. Американ педагогтар Чарльз Темпл, Джинни Стил, Куртис Мередит — олар КБСТ 3 аӊгы чадазын  илереткеннер:

    — кыйгырары (вызов);

    — ужур-утказын  билип  алыры;

    — рефлексия (хѳделири).

    Критиктиг (сайгарыкчы) боданыышкынны сайзырадыр технология (КБСТ) ѳѳреникчилерниӊ бот-тускайлаң идепкейлиг ажыл-чорудулгазынга даяныр; ынчангаш   кичээл  колдуу  башкы  биле  ѳѳреникчилерниң  аразынга  сайгарылга-медээ  хевирлиг  эртер. 

      Эң ылаңгыя чогаал кичээлдери бо технология чокка болдунмас. Уруглар чогаалда кѳдүртүнген айтырыгларны боттарыныы-биле сайгарып шинчилээр. Бергедежи бээр чүүлдерни, овур-хевирлерни башкының дузазы-биле сайгарар. Критиктиг боданыышкынны сайзырадыр технологияның эки талазы — уругларны бүгү талалыг сайгарылганы чедип алырынга, долгандыр турар ниитилелди, бойдусту, овур-хевирлерни шупту талазындан анализтээринге, логиктиг угаап-боданыышкынны улам хѳгжүдеринге улуг рольду ойнап турар.

    КБСТ ийи аӊгы хевирлиг:

    — бижик  болгаш  номчулга  дамчыштыр   КБС;

    -сѳзүглел-биле ажылдың   культуразын  дамчыштыр  КБС.

    Дыка  хѳй школачылар сѳзүглел, ном-биле ажылдап билбес, башкыларның 20%  КБСТ ажыглап   шыдавайн   турар  дээрзин  эртемденнер  илереткен.  Чүге дээрге ѳѳреникчилер кѳӊгүс номчуттунмас; номчаан  чүүлүнүң  утказын  сайгарып  шыдавайн  турар. Бо  таварылгада  чүгле  школага  эвес,  ѳг-бүлеге  номчулгага  сонуургалды  оттурары  чугула  деп  санаар  мен.

    Бодум хуумда кичээлдерде КБСТ-ның дараазында элементилерин  доктаамал  ажыглап  турар  мен:  даап  бодаашкын,  сайгарылгалыг  номчулга, ассоциациялар,  чуга  болгаш  кылын  айтырыглар  д.о.ѳ Оон  ангыда,  уругларның  боттарынга  айтырыглар  тургустурары  база  эң  чугула  аргаларның  бирээзи.

    Ынчангаш критиктиг (сайгарыкчы) боданыышкынны сайзырадыр технологияга даянып, 11-ги класска Ю.Күнзегештиң «Саргатчай» деп шүлүүнге сайгарылганы кылырын оралдаштывыс.

    Ю.Күнзегештиң хамааты лирикага бижиттинген хѳй санныг шүлүктериниң аразындан «Саргатчай» деп шүлүк поэтиктиг чурумалы-биле, доктааттынгыры-биле онзагай. Ынчалза-даа ук шүлүкке хамаарыштыр сайгарылгалар кѳӊгүс эвээш. Ынчангаш кичээлге ѳѳреникчилер-биле демнежип тургаш, шүлүктүң тургузуунга, уран-чеченинге хамаарыштыр литературлуг сайгарылганы кылдывыс.  

     Чогаалда бойдус лириказын ынакшыл лириказы-биле согажалап кѳргүскени онзагай: Саргатчайнын бойдус чурумалын, лириктиг маадырныӊ хайныккан сеткил-хѳѳнүн тодаргай чырыткан.

              Тыва шүлүктүң чаңчылчаан 8 слогтуг хемчээлинден үнүп, 11 слогтуг хемчээлди ажыглааны  баштайгы  одуругдан-на  эскертинер:

             Дүг-дек-тиг-ниң ын-дын-нан-ган хѳң-нүн-де (11 слог)

             Дү-вү-рен-чиг ы-нак-шыл-дың ы-ры дег, (11 слог)

             Дү-не, хүн-дүс сок-саш кын-мас  саа-рыг-ның  (11 слог)

             Дүл-гээ-зин-ниг ү-нүн   дың-нап  ѳс-кен  мен. (11слог)

         Шүлүк ниитизи-биле 5 строфадан тургустунган, бирги строфа долу аллитерация, 4-күзү аралашкак аллитерациядан тургустунган болза, арткан строфаларда эге аяннажылганың кожаланчак хевири ажыглаттынып турар.

              Иштики аяннажылганы кончуг чедимчелиг ажыглаан:

               Дүгдектигниң ындыннанган хѳңнүнде 

               Дүвүренчиг ынакшылдың ыры дег …

    3-кү строфада:

             …Мурнуу чүкче чанган куштар кѳргенде,

               Мунгаранчыг чалыы чүрек саргып кээр…

    4-кү  строфада:

             Хѳртүк-биле сомнап кааным  –  сарадак,

             Хѳлчүңүмнүң ошкап кааны –  чалбырааш.

    «Саргатчайда» тѳнчү  аяннажылга  (рифма) база  сагыттынып  турар:

             Сайлыг элдиң чараш  дажы –  сайзанак,

             …………………………………………………………………

             Чайга  таалап,  салдап  ойнаан  хамнаарак  ( 3-кү  строфа)

             ………………………………………………………………..  .

    4-кү  строфада:

             ………………………………………………………….

             Кѳктүг чайның изиинге-даа  эривээн.

             ……………………………………………………………

             Кѳс дег, от дег,  чаъска,  хатка  ѳшпестээн.

    Шүлүкте лириктиг маадырның чашкы үезин пейзаж-биле чергелештир кѳргүзүп  турар.  Чижээ:

             Дүне, хүндүс  соксаш  кынмас  саарыгның

             Дүлгээзинниг  үнүн   дыңнап  ѳскен  мен –

    бо  одуруглардан  бис   маадырны  хемниг  черниң  кижизи-дир  деп  эскерип  каар  бис. Кол  маадырның ойнап,  сүзүп  ѳскен  саарыын  уран-чечен  аргалар-биле  (деңнелгелер, диригжидилгелер-биле)   дамчыдып  чураан.  Саарыг  база  кижи  ышкаш  сеткил-хѳѳннүг:  ол  херек  болза,  мунгарап-уярай-даа  бээр, херек  болза  ырлап- хѳглеп-даа  болур  деп  элдээрти  кѳргүскен.

             «Ындыннанган  хѳңнүнде…»  мында  ындыннанган    деп  эпитетти таарымчалыг ажыглаан:  аныяк  кыс  ынак  эжин  доктаамал  бодап-сактып,  ындынналып  ырлап  чорууру  дег, саарыг  база  дүлгээзинниг  ырын  ырлап,  амыдыралдың  чаражынга  улам  хей-аът  кирип,  соксаал  чокка  агып  чыдар.

              Шүлүктү   саарыгның   чурумалы-биле эгелеп алганы уткалыг: кандыг-даа кижи тѳк кээп дүшкен чериниң хүрээлели-биле (хемнер, даглар, хѳлдер…) баштай таныжар, чоорту ѳске черлерни сонуургап, билип эгелээр болгай.  Ынчангаш авторнуң эге баштай ис базып, ѳртемчейни танып-билип  ойнап  ѳскен  чери – саарыгнын  эриктери  деп   болур:

             Сайлыг элдиң  чараш  дажы  –  сайзанак,

             Саргатчайның  аяс  кылаң  дээринде

             Чайга  таалап,  салдап  ойнаан  хамнаарак

             Сагыжымдан  уттундурбаан,  эргимим.

             Yстүнде одуругларда «эргимим» деп лириктиг адалганы киирипкенинден шүлүк чылыг, чымчак хѳѳнче кире берген. Лириктиг маадырның  сактыышкыннарында    чүгле  тѳрээн  чери  эвес,  а  кады  сайзанактап  ѳскен  эжи, соонда  барып  ынак хѳлчүңү  кирип турар. Ол-ла  строфада  автор  дээрни  далай  кылдыр  хуулдурупкаш,  ында  хамнааракты  салдап  чоруур  кылдыр  кѳргүскен. А ол хамнаарак анаа-ла салдаваан,  чылыг  чайгы  үеге  амырап,  мага  хандыр  таалап,  ойнап  турары  чурумалдыг кылдыр  кѳргүстүнген.

     Шүлүкте хамнаарактың овур-хевирин чогаалчының бодунуң овур-хевири деп түӊнеп болур. Хамнаарак – хову черниң ыраажы  кужу.  Бичии ыраажы чашкы үезинде баштай бодунуң тѳрээн булуңу Саргатчайны  магадап,  ону  мактап  ѳзүп  кээр  болза,  чоорту  чалгыннары  четчип,  уязындан  ужуп  үнүп,  тѳрээн  Тывазын  эргий  ужуп,  ооң  делгемнерин  алгап,  ырлап  эгелээр.

    Лириктиг  маадырнын  иштики  делегейи  кезээде  хүн  дег  чырык,  аяс  турбаан.  Чылыг чай эртип,сооп  эгелээрге,  сеткил-хѳѳн  база  кударап, муӊгарай  бээр  дээрзин  дараазында  одуругларда  кѳргүскен: 

    …Мурнуу  чүкче  чанган  куштар  кѳргенде,

               Мунгаранчыг чалыы   чүрек  саргып  кээр…

       Чогаалдың кол маадыры чажындан-на   кадыг-берге,дошкун   агаарлыг  черге  ѳскен:

             Харлыг  дүвү  доюлдурган  шуурганның

             Каржы,  шугул  үнүн  дыӊнап  ѳскен  мен 

    4-кү  строфада:

             Хѳлчүңүмнүң  ошкап  кааны – чалбырааш

    Кѳс  дег,  от  дег,  чаъска,  хатка  ѳшпестээн

    Мында  ынаа  кыстың  ошкаашкынын  оттуң  чалбыраажы  дег  изиг  дээрзин  деӊнеп  чураан.

             Сѳѳлгү  строфада  ам-на  ынак  эжиниң  даштыкы  портреди  үнүп  кээр: «хүлер  хүрең  шырайлыг  кыс». Дараазында  одуруглардан  авторнуң  чогаадыкчы  ажылының  үнген  дѳзү – Саргатчай  дээрзин  быжыы-биле  бадыткаан:

             …Уран  ырым,  салым-чолум  эгези –

             Уруг  чаштан  ѳскен  черим, Саргатчай!

             Ю.Күнзегеш  тѳрүттүнген  чери  Саргатчайны  шүлүкке  мѳнге  кылдыр  ырлап  каан.  Шынап-ла, тыва чогаал критиги С.Комбунуң «Саргатчай-   езулуг  Күнзегешсиг   шүлүк»  деп  адап  кааны  анаа  эвес. 

     

    Литература:

    1. Донгак У.А. Тувинское стихосложение // автореферат на соискание ученой степени к.ф.н. Кызыл, 1999.
    2. Жан Пиаже. Речь и мышление ребенка. М., 2008.
    3. Комбу С.С. Современная тывинская поэзия: система жанров // автореферат на соискание ученой степени к.ф.н. Кызыл, 1999.
    4. Комбу С.С. Поиски и находки Юрия Кюнзегеша. // Кадын, 1999, №2.
    5. Кюнзегеш Ю.Ш. Чогаалдар чыындызы. – Кызыл, 1977. – 328 ар.
    6. Чернова А. Он называл себя человеком Востока // Тув. правда, 2002, №129.
    7. Муштавинская И.В. Технология развития критического мышления: научно-методическое осмысление // Методист, 2002. № 2.

          

     

    Реклама