ЗАПОВЕДНИКТЕР ХҮНҮ

    0
    17
    1997 чылда «Бүгү делегейниӊ дириг бойдус фондузу» болгаш «Бойдус хүрээ­лелин камгалаар төптүӊ» саналы-биле январь айныӊ 11-ниӊ хүнүн «Заповедниктер болгаш националдыг парктарныӊ хүнү» деп чарлаан.
    Россияда ниитизи-биле 64 күрүнениӊ улуг заповедниктери бар. Федералдыг заповедниктиӊ түңү – 103, тус­кай националдыг – 48, 2003 – онза хайгааралдыг черлер.
    Тываныӊ девискээринде ийи заповедник бар: «Азас» – Тожунуӊ Азас деп хеминиӊ эриинде турар, ону 1985 чылда үндезилээн. Дириг амытаннарны, дагларны, хемнерни, аржааннарны болгаш үнүштерни камгалаар сорулгалыг кылдыр ажыткан. Ооӊ ниити шөлү 300,4 муӊ га.
    Ол чоок-кавыныӊ хемнериниӊ кундустарын өөренип көөрүнден эгелээш, улаштыр-ла соӊгу чүктүӊ сыынын, кара шиленни, даг­га чурттаар касты дээш өске-даа кайгамчыктыг амытаннарны камгалалда алган. Ында хүреӊ адыг, киш, чекпе, ирбис дээн чижектиг ховар амытаннар бар. Ирбис-биле сыынның ховартап, эвежээни-биле оларны «Кызыл дептерже» киирген. Ирбистиӊ узуну 1,8-2 метр, кудуруунуӊ узуну 50-80 см. чеде бээр, 65-75 килограмм деңзилиг. Тывада 20–25 хире ирбис арткан. Чараш амытан төнериниӊ кырында келген, ынчангаш ону камгалаары чугула.
    «Азас» деп хөлдү бойдус­туӊ дириг тураскаалы деп санап турар. Хөл 944 метр бедигээште турар. Ынаар экскурсиялап барып, кайгамчыктыг чараш тайганыӊ чуксуг чаагай, эм шынарлыг чыдын тынып, чурумалдыг черлерин көрүп, чурукка тыр­ттырып ап, дыштанып болур.
    Ийи дугаар заповедник – «Убсунур ыйгылаажы». Ону 1993 чылдыӊ январь 24-те үндезилээн. База-ла бойдус курлавырларын камгалаар сорулга-биле ажыткан. Ниити шөлү – 323 198,4 га. Узуну соӊгу чүктен мурнуу чүкче – 160 км., барыын чүктен чөөн чүкче – 600 километр.
    Заповедниктерниӊ ажылыныӊ кол-ла угланыышкыны – арга-арыгныӊ дириг амытаннарын, ыяш-дажын, үнүштерин төтчеглекчилерден камгалаары, келир үеде салгалывыска оранныӊ байлаан арттырып, хумагалап бээри болуп турар.
    Чижээнге тайганыӊ тооруун ап көрээлиӊер. Картын болгаш чемижин янзы-бүрү аарыгларга ажыглаар: ижин-хырын, тыныш органнарыныӊ аарыгларынга, кеш өртенгенде, нерви системазынга болгаш хан эргилдези эки ажылдаарынга. Ында «В» деп витамин хөй, цинк, магний, калий дээш оон-даа өске элементилер бар. Балыглар экиртир, сөөк-даяк быжыглаар, чүрек-дамыр эки ажылдадыр. Баш дүгү чараш, чымчак, кылагар боор кылдыр тоорук картын сугга тургускаш, чуур. Ол хора чок болур.
    Шак мындыг эмниг-дом­нуг кайгамчык байлаавысты кижи бүрүзү камгалаары чугула.
    Мария Ооржак,
    А.С. Пушкин аттыг Национал библиотеканың бойдус-эртемниң литература килдизиниң башкарыкчызы библиотекары.

    (Материалды январь 21-ниң дугаары 3 «Сылдысчыгаш» солунундан номчуп ап болур силер).

    #СылдысчыгашСолуну
    #СолунСылдысчыгаш

    Реклама