ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилели сөөлгү беш чылда кылган ажылын түңнээн. Түңнел коллегия хуралының киржикчилери чедип алган түңнелдерни болгаш кол эгелээшкиннерни сайгарып, 2026 чылда мурнады хөгжүдер угланыышкыннарны тодараткан.
Агентилелдиң ажыл-чорудулгазы Россияның күрүнениң национал политика стратегиязының болгаш «Россия Федерациязының күрүнениң национал политиказын Тыва Республикага боттандырары» күрүне программазының шугуму-биле чоруттунган.
Үндезин чоннарның дылдарын болгаш культураларын деткиири, чоннар аразында харылзааны сайзырадыры, экстремизмни болгаш ксенофобияны болдурбазы, регионнуң социал-экономиктиг амыдыралынга бүгү этниктиг ниитилелдерниң дең эргелиг киржилгезиниң байдалдарын тургузары – ажылдың кол угланыышкыннары. Отчеттуг үениң дургузунда күрүнениң национал политиказының аңгы-аңгы адырларында планнаттынган шупту кол ажылдар чедиишкинниг күүсеттинген.
Чижээлээрге, бүгү-российжи хамааты бот-тускайлаңны болгаш чоннарның этнокультурлуг хөгжүлдезин быжыглаары-биле чылдың-на чугула күрүне байырлалдарын демдеглеп турар, оларның аразында Рождество, Крещение, Масленица, Крым биле Севастопольдуң Россия-биле каттышканының хүнү, Пасха, Тиилелге хүнү, Орус дыл хүнү, Славян бижимел хүнү, Россия хүнү, Делегейниң үндезин чоннарының бүгү-делегей хүнү база Чоннуң чаңгыс деминиң хүнү дээш оон-даа өске.
Аңгы-аңгы чылдарда онза ужур-уткалыг хемчеглерни боттандырган: 2021 чылда Президентиниң гранты фондузунуң деткимчези-биле Тываның Баштыңының хамааты ниитилелди деткээн грантыны берип эгелээн; кожа Хакасияга Шагаа байырлалы бир дугаар болуп эрткен. 2022 чылда «Национальность.ru» федералдыг төлевилелдиң тыва чоннуң дугайында бир үндүрүлгезин тырттырган; Тыва Донецк биле Луганск Улус Республикаларның, ол ышкаш Запорожье биле Херсон областарның чурттакчыларынга ачы-дуза чедиреринче угланган «Чоннар чылдар дургузунда кады» федералдыг төлевилелге бир дугаар киришкен регионнарның бирээзи апарган. Бо төлевилелдиң күүселдези-биле Тываның национал диаспораларының төлээлери Россияның чаа регионнарының чурттакчыларынга ачы-дузаны чыып, чоруткан.
Тывада чурттап чоруур чоннарның эрге-ажыын болгаш национал тускай чоруун камгалаар сорулгалыг «Россияның чоннар ассамблеязы» бүгү-российжи ниитилел-күрүне организациязының регионалдыг салбыры 2023 чылда Тывага ажыттынган. Ол-ла чылын «Орус культура төвү» күрүнениң автономнуг албан черинге Иннокентий Георгиевич Сафьяновтуң адын тывыскан. Бурят Республикага болуп эрткен «Чаңчылчаан буддизм болгаш амгы үениң сорулгалары» деп I делегей чергелиг буддийжи шуулганга Тывадан делегация киришкен. 2024 чылда Тывага бир дугаар «Национал политика. Тыва» деп регионалдыг өөредилге шуулганы бир дугаар болуп эрткен, а Тываның күрүне университеди-биле кады Россияның чоннарының культуразы болгаш уран чүүлүнге хамаарышытыр интеллектуалдыг воркшоп хевирлиг аныяктар шуулганы эрткен.
Республиканың чурттакчы чонунуң этнокультурлуг хөй талалыг чоруун кадагалап арттырары болгаш сайзырадыр, өг-бүлениң үнелиг чүүлдерин быжыглаары-биле кады эчис сорулгалыг национал угланыышкыннарны боттандырар сорулгалыг Тываның Баштыңының чанында чаңчылчаан орус сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар үнелиг чүүлдерин кадагалап арттырар болгаш быжыглаар чөвүлел 2025 чылда тургустунган. Ооң кол сорулгазы – республиканың чурттакчы чонунуң этнокультурлуг хөй талалыг чоруун кадагалап арттырары болгаш сайзырадыры. Регионнуң эртем-эксперт ниитилежилгези күрүнениң национал политиказын боттандырарынга идепкейлиг киржип турар.
Аныяктар болгаш өөредилге адырында хамааты бот-медерелди, ада-чуртчу чорукту, хамааты харыысалганы, Россияның төөгүзүнге чоргааралды хевирлээр, кижиниң алдар-адынга болгаш национал чоргааралынга, ол ышкаш российжи чаңчылчаан сүлде-сүзүк база мөзү-шынар үнелиг чүүлдеринге үндезилеттинген националдар аразында харылзааның культуразынга кижизидер талазы-биле ажылдар чоруп турар.
Июнь айда регионнар аразының «Чоннарның чаңгыс деми – Россияның күчү-күжү» деп шуулганны организастап эрттирген, июльда Каа-Хемге «ВерховьЁ» деп регионнар аразының орус культура фестивалы, сентябрьда Тыва күрүнени тургускан үндезилекчилерниң бирээзи Иннокентий Георгиевич Сафьяновтуң төрүттүнгенинден бээр 150 чыл оюнга болгаш Туран хоорайның үндезилеттингенинден бээр 140 чылынга тураскааткан хемчеглер кирген «Чурттап чор мен. Ынак мен. Чоргаарланыр мен!» чүдүлге-чырыдыышкын шуулганны болуп эрткен.
Президентиниң Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылы кылдыр чарлаан 2026 чылда агентилел российжи чоннарның чаңгыс демин болгаш оларның этнокультурлуг хөгжүлдезин быжыглаар талазы-биле ажылын уламчылаар. Ол угланыышкында элээн каш чугула хемчеглер планнаттынган: «Чоннарның чаңгыс деми – Россияның күчү-күжү» деп регионнар аразының II шууланы база «Үшкү сектор» деп регионнар аразының шуулганы, «Херелдер» деп чүдүлге-чырыдыышкынныг чаа төлевилелди ажылдап кылыры болгаш боттандырары, «Бис Россия бис. 17 үнелиг чүүлдер» деп национал төлевилелге киржири, «Өг-бүлемде орус дыл» деп чоннар аразынга мөөрей, Тывага орус номчулгалар, «ВерховьЁ» орус культураны кадагалап, сайзырадыр чогаадыкчы лаборатория болгаш өске-даа эгелээшкиннерни.
Коллегия хуралында шаңналдар тыпсыр езулал база эрткен. Чоннар аразында тайбыңны болгаш найыралды кадагалаарынга улуг үлүг-хуузун кииргени дээш, тускай шериг операциязының дайынчыларын идепкейлиг деткип турар азербайджан, кыргыз, узбек диаспораларның удуртукчуларынга Националдар херектериниң талазы-биле агентилелдиң өөрүп четтириишкин бижиктерин тывыскан. Агентилелдиң удуртукчузу Светлана Ощепкова республиканың чоннарының ниитилежилгелери болгаш хөй-ниити организациялары тургузукчу күчүлүг күш-түр дээрзин демдеглээн.
ТР-ниң Националдар талазы-биле агентилелдиң дыңнатканы-биле алырга, амгы үеде Тыва Республикада 73 нация болгаш чоннарның төлээлери чурттап турар. Оларның хөйү – тывалар (279,8 муң) болгаш орустар (31,9 муң) болуп турар.
Республикада кыргызтар (378), хакастар (359), армяннар (289), буряттар (180), татарлар (180), украиннер (107) база чурттап турар. Тывада узбектер, алтайлар, азербайджаннар, казахтар, таджиктер, грузиннер, башкирлер, чуваштар, моолдар, якуттар, шорларның 100 четпес төлээлери бар. Эң улуг болгаш идепкейлиг диаспораларның аразында армян, узбек, кыргыз, азербайджан, моол, кыдат ниитилелдер бар.
