Көскү күрүне болгаш хөй-ниити ажылдакчызы Хонук-оол Доржуевич Монгуштуң редакторлаан Тыва Республиканың Улуг Хуралының Төлээлекчилер палатазынга ажылдап кылдынган «Тыва кижиниң үш доюн эрттирериниң чуруму» деп ному 2010 чылда чырыкче үнген.
«Эрткен төөгүлүг оруувус, шажын-чүдүлгевис езугаар, тыва кижиниң амыдыралында үш улуг дой бар деп санаттынар. Кижи төрүттүнер, келир үениң салгалын бодарадып, өг-бүле тудуп чурттаар, оон, үези келирге, чырык өртемчейден чарлып чоруур.
Бистиң өгбелеривис бо болуушкуннар-биле холбаштыр кайгамчык чараш болгаш ханы ужур-уткалыг езулалдарны эрттирип чораан. Ук езулалдар ниитилелге тургузукчу, кижизидикчи рольду ойнаар болгаш аныяк-өскенге улуг өөредиглиг болур.
Амгы үеде бо езулалдарга хамаарыштыр таарымча чок чүүлдерниң нептерээни дүвүрелди оттурбас аргазы чок. Тыва чоннуң аразында ажыг-шүжүг үлешкенде, өөрүшкү-байырлал-даа болганда, араганы хөйү-биле ажыглаар, уруг чарыгдал үндүрер, байыыргаар дээн чижектиг, багай аажы-чаң тывылганы чажыт эвес» – деп, Улуг Хуралының Төлээлекчилер палатазының ийиги чыыжын удуртуп турган дарга эге сөзүнде бижээн.
Номну чыып тургузарынга эртемденнер, шажын-чүдүлге төлээлери, күрүне органнарының болгаш хөй-ниити организацияларының ажылдакчылары улуг үлүг-хуузун киирген.
Арагалаашкынның хоразын база катап сагындырып, номдан кезек үзүндүлерни парладывыс.
Төрүттүнген чаш уругнуң дою
Төрүттүнген чаш уруг элээн доругуп, ооң иези быжыгып келген соонда, уруг дою деп езулалдың бирги чадазын эрттирер.
«…Уруг доюн эрттирип турда, аъш-чем элбек болгаш езулалды эки шынарлыг, чараш кылдыр эрттирер. Хөй арага-дары ажыглаары база эзирик улус турары хоруглуг. Чүге дизе, чаш уругнуң доюн канчаар эрттиргенинден ооң келир үеде канчаар амыдырап-чурттаары дорт хамаарылгалыг…»
Тыва кижиге төлдүг болуру эң улуг аас-кежик, ынчангаш уруг дою өг-бүлеге өөрүшкүлүг байырлал болур.
Куда – кижиниң амыдыралында онзагай ужур-уткалыг болуушкун
Ынакшылдың, хүндүткелдиң байырлалы өгленишкен оолдуң, кыстың амыдыралында мурнукузундан ылгалдыг, чаа үе-чаданың эгези болур.
«…Амгы үеде эртип турар кудалар, совет үеге бодаарга, элээн «тыважый» берген ышкаш сагындырза-даа, езу-чурум болгаш чараш эвес, таарымча чок чүүлдер бар болуп турар. Ылаңгыя кудаларга хөй санныг ужа-төш, арага-дары салыры, ол-бо таланың улузунуң аразында чижири, байыыргаары шуут-ла чаңчылчып бар чыдар. Бо чорукту уруг айтырган черлерге-даа, куданың улуг доюнга-даа үргүлчү көрүп болур…»
Кижиниң чок болган хүнүнден эгелээш, 49 хонуунга чедир арагалаашкын кылбас
«…Чок болган кижиниң мага-бодунуң чанынга арагалаары база эзирик улустуң турары шуут хоруглуг, чүге дээрге эзирик кижи бодун, шын, чогуур деңнелге алдынып шыдавазындан чыт-бузу-биле аза-четкерлерни боду билбейн, эдертип кээр. Ол бүгү чок болган кижиниң дыжынга, оруунга багай салдарны чедирер, катап төрүттүнеринге улуг моондак болур…»
Төрээн чонунуң национал культуразын, чаңчыл-езулалдарын, сагыш-сеткилин болгаш материалдыг байлактарын хүндүлээри, камнаары, сагыыры болгаш оларны улаштыр сайзырадыры, байлакшыдары дээрге-ле – келир салгалдар дугайында сагыш човаашкын, келир үеже бурунгаарлаашкын болур. Ол дээрге куда-дойга, кижи ажааган черге-даа хөй арага-дары ишпези, кижиниң бодунуң төлептиг алдынары, кудага ужа-төштү чүгле уругларның ада-иезинге салыры, өгленишкен оол биле кыстың араганы безин амзавазы, чыылган чоннуң оларны йөрээп алгаары, хөөрежип, ырлажып, кожамыктажып, тывызыктажып дээш янзы-бүрү оюннар ойнаары.
