1991 чылдың январь сесте Ие-чашка, өг-бүлеге төөгүде эң баштайгы авалар солуну үнүп эгелээн.
Чагыдыкчы талазы-биле республикада ийиги черге турган 17 муң номчукчулуг солуннуң төөгүзүн – амгы журналистиканың алдын арыннарын, сүзүк парлалгазының төөгүзүн ооң идеязының автору, тургузукчу-үндезилекчизи болгаш кол редактору, Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тываның улустуң чогаалчызы Артык Ховалыг “Чонунга алгадыр чолдуг” деп эртем-нептерелдиг очерк номунда бижээн.
Тодаргай сан-фактыларга, номчукчуларның алгаг сөстеринге даянган бо төөгү ном ам-даа чагааларын чорутпушаан, алгавышаан хевээр авторларга, солунга ажылдап чораан журналистерге, бүгү номчукчуларга юбилейде улуг белек болуру чугаажок. Ооң кыска таныштырылгазын авторнуң “ Эге сөс” деп эгелиг киирилдезинден номчуп болур.
Совет үе соонда, парлалгага чаа, нарын теманы – сарыг шажын философиязын, ном-судурларны парлап эгелээн парлалга “Эне сөзү” биле “Кадын”. Олар Тывага сарыг шажынны катап тургузарының эгелекчилери болуп, чонга херек чүс ажыг ыдык судурларны, сургаалдарны, Өөредиг тайылбырларын, Үндезин Башкылар намдарларын 21 чылдар дургузунда чедингир, чараштыр, доктаамал айдан айже, хүнден хүнче парлап келген.
“Чонунга алгадыр чолдуг” деп эртем-нептерелдиг очерк ному тыва журналистиканың сөөлгү үжен чылдарын хаара туткан. Ол беш кезектен тургустунган: Эге сөс, “Эне сөзү”, “Кадын”, очулга ажылының дуржулгазы, ном-судурлар, номчукчунуң алгаг сөзү. Бо бодалдар дес-дараалашкак бөлүктеттинмээн-даа бол, ара-аразында дыңзыг дыңналгылап каап турар.
– Чоннуң хүндүткели, сонуургалы, үнелээри ам-даа өшпээн, чылдар эртсе-даа, тоор угжок, ам-даа мактавышаан хевээр боорга, орта магазынып, бо номну үндүрер бодадым. Бүгү алгаг сөстерни Октаргайның чинчи дизиинче киирдим.
«Хам алгыштар алгакчызы солун» деп үнелелди “Эне сөзүнге” хамнаашкын талазы-биле делегейниң дириг эртинези, үндезин культураны, чаңчылдарны чыып, төөгүге арттырган Тываның улустуң чогаалчызы Монгуш Кенин-Лопсан берген.
Бо 35 чылдар түңнээшкининде дагдыныкчы-деткикчивисти канчап уттур бис. Чүнү-даа көргүзерге, борта адың сал, айын-хүнүн айыт дээр турган. Ооң сүмези-биле солуннуң төөгүзүн тургузар аргалыг болган боор мен. Эгезинден тура биске сүмезин кадып келгенинге өөрүп четтирдивис.
Ол баштайгы кыс шүлүкчү, Хөндергей чурттуг, Доңгак Хуралбаевич Барыкааның алгагларын, шүлүктерин солунга парлаар кылдыр берген. Ооң соонда допчу-намдарын тургускаш берген. Улаштыр Барыкаанның номун үндүрер кылдыр белеткеп берген. Ону бис үндүрген бис. Ооң сүмези-биле “Эне сөзү” солун шылгараан кыс чогаалчыларга Барыкаан аттыг шаңналды тургускан.
Адазы дег кадагалап, арга-сүмезин берип чораан өгбевистиң 100 чылында ону канчап саннар самынче киирбезил. Баштай суг бажы дагыырын сүмелээрге, парктың кара суун дагыдывыс.
Хүндүткелдиг дагдыныкчывыстың Барыкаан шаңналын дээре дээн кыс авторларга тыпсыр дээн саналын ооң 100 чылында канчап тывыспазыл? Ол шаңналдың тургузукчузу “Эне сөзүнүң” биче-даа бол юбилейинде канчап куруг эрттирерил? Бо дег таарымчалыг байдал ооң соонда та кажан таваржыр. Ынчангаш солуннуң идепкейлиг бижикчилери, амгы үеде Россияның чогаалчылар эвилелинин кежигүнү апарган чогаалчыларны демдеглээн. Өгбевистиң чагыын күүседип чоруурувус бо – деп, А.Х-О. Ховалыг демдеглээн.
Барыкааның шаңналын чогаалчылар – Лидия Ооржакка, Нина Эртинеге, Раиса Ондарга болгаш аныяк барыкаанчылар Чечена Монгушка, Энерел Кимге тывыскан.
