Көшкүн амыдыралдыг, аң, мал ажыл-агыйлыг тыва кижиниң аал-коданынга ыт албан турар.
Адыг-бөрү келгенде коданның хайгааракчызы, камгалакчызы; аалчы келгенде, медээ берикчизи. Аңчының идегелдиг өңнүү, эжи.
Чаңгыс аалдың ыттары «сөөгүвүстү аңгы хемирээл, коданывысты кады карактаал» деп даңгыраглашкан чүве дээр. Даштыкы овур-хевирин, шимчээшкинин, аажы-чаңын, күүседип турар хүлээлгези болгаш өске-даа барымдааларга даянгаш, тывалар ыттарын адап ап чораан.
Национал школа хөгжүдер институт дараазында тыва дылда ыт аттарының чамдыызын дизе бижээн. Чечен чогаалдан дыка хөй ыттарның аттары алдынган дээрзин эскерип тур болур силер.
Адыг,
Азыранды,
Ак-Төш,
Ак-Хол (Аккал),
Арзылаң,
Дилгижек,
Дозар,
Дүктүгбей,
Казар,
Калдар (Калдарак),
Кокай-Базар,
Көстүк (Көстүкпен),
Мойнак,
Мыйгак,
Сарыг,
Сөөкпенек,
Тайга,
Уя-Кудурук,
Халбаң,
Хартыга,
Хоптак,
Хоптак,
Хүлбүс (Хүлбүзек),
Черлик (Черликпен),
Чүгүрүк,
Эгер (Эгерек),
Эзир (Эзирек),
Эник (Эникпен, Эникпей)
