Дээди өөредилге черлериниң студентилери буддизмниң философиязын, медициназын болгаш сарыг шажын уран чурулгазын өөренип турар.
Сөөлгү үеде Тывадан лама мергежилин шиңгээдип алыр дээн күзелдиг аныяктарның саны улам көвүдээн. Олар бурунгу шажын билиглерин амгы үениң хевиринге өөредип турар улуг буддийжи университеттерже кирип ап турар. «Тува 24» телеканалдың корреспондентизи сүлде-сүзүк билиглеринге чеже студент өөренип турарын, ол ышкаш амгы үеде буддизмниң угланыышкыннарының дугайында таныштырган.
Тубтен Шедруб Линг сарыг шажын хүрээзиниң чанында Россияның буддизм университединде, 11 класс дооскан, 24 студент өөренип турар. Бо өөредилге чылында чаа студентилерни сентябрь айда хүлээп алыры планнаттынган. Кирип алыр күзелдиглер чугалаажыышкынны эртер. Шилилге чүгле 20 кижиге кирер арганы бээр, олар өөредилгениң аңгы-аңгы угланыышкыннарын шилип ап болур.
«Университет бистиң башкыларның база Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузунуң баштаар чериниң даргазы Ирина Кужугетовнаның шиитпири-биле ажыттынган. 2025 чылдың эгезинде бүрүткелди эрткеш, август айда өөредилге ажылын чорударынга чогуур шупту чөпшээрелдерни алгаш, студентилерни өөредип эгелээн бис» – деп, ректорнуң эртем талазы-биле оралакчызы Начын Кунуужап (Самтен Митук) чугаалаан.
Университеттиң үш кол угланыышкыны – буддизм философиязы, буддизм медициназы база сарыг шажын уран чурулгазы. Ол ышкаш студентилер эрги моол дылды, этнолингвистиканы болгаш бижимел моол дылды өөренип турар.
Дээди өөредилге черинде 6, 7 класстарның өөреникчилеринге «улуг-хүн» школазы ажыттынган. Ында үжен уруг буддизм философиязының үндезиннерин шиңгээдип турар. Бир чыл эрткенде олар өөренген дугайында сертификаттарны алыр.
«Студентилеривистиң аразында англи дээш оон-даа өске дылдар билирлери бар. Олар IV делегей чергелиг сарыг шажын шуулганынга очулдурукчулап ажылдаар, амгы үеде Москвадан шиитпир манап тур бис. Башкылар база шуулганга киржир» – деп, ректорнуң эртем талазы-биле оралакчызы демдеглээн.
Август айда болуп эртер делегей чергелиг сарыг шажын шуулганга Россияның буддизм университединиң студентилери даштыкы аалчыларга очулдурукчулап, ооң ажылынга идепкейлиг киржир. Индияның болгаш Бурятияның кол буддийжи институттарын дооскан сес башкы чедип алган билиглерин студентилерге дамчыдып турар.
«Амгы үеде хүрээге чаа төрүттүнген уругларга, хол хевиринде алаңтос турар ажылды чуруп тур бис. Ада-ие уруглары-биле келгеш, ооң чанынга чурукка тырттырып ап болур» – деп, университтиң сарыг шажын уран чурулгазының башкызы Сергек Салчак чугаалаан.
Студентилер дөрт аңгы аудиторияда өөренип турар. Оларның кайызы-даа өөредилгениң үш угланыышкынынга таарыштыр дериттинген. Он кижизиттирикчи буддизм философиязын, чедизи буддизм медициназын, чедизи сарыг шажын уран чурулгазын өөренип турар.
«Чайын делегей чергелиг сарыг шажын шуулганы болуп эртер. Аңаа аңгы-аңгы чурттардан хөй аалчылар келир. Шуулган республиканың сайзыралынга улуг идигни бээр деп санаар-дыр мен» – деп, чүдүкчү Лопсан-Серен Дамдын бодалы-биле үлешкен.
Студентилер дээди өөредилге черин дооскаш, дипломну алыр. Улаштыр өөредилгезин Индияга уламчылап болур. Доозукчулар аңаа 16 долу курсту эртер ужурлуг. Россияның буддизм университединге өөредилгени чүгле 5-ки курска чедир чорудар.
Делегейде беш чуртта: Россияның, Индияның, Кыдаттың, Тибеттиң болгаш Шри-Ланканың буддийжи университеттери болгаш институттары барын демдеглээли.
Лоден Шераб хелиң, анаада ады Долаан Александрович Уржанай, университеттиң ректору кылдыр соңгуткан, буддийжи философияның магистри, Индияның Варанаси хоорайда Төп дээди Тибет шинчилелдер институдунуң доозукчузу, ачарья Самтен Митук, анаада ады Начын Владимирович Кунуужап, ректорнуң эртем талазы-биле оралакчызы кылдыр томуйлаттынганын сагындыраал.
Россияның буддизм университединге чүгле Тывадан сургуулдар эвес, а бүгү Россиядан болгаш делегейден күзелдиг кижилер өөренип болур. Индияның, Кыдаттың, Непалдың, Мьянманың болгаш Моолдуң улуг хүрээлери-биле делегей чергелиг идепкейлиг кады ажылдажылга планнаттынган.
1992 чылда Ыдыктыг XIV Далай-Лама Тывага кээп чорааш, келир үеде өөредилге төвү апаар хүрээ тудар черни ыдыктаан. Бөгүн ол черде Россияның эң улуг Тубтен Шедруб Линг сарыг шажын хүрээзинде Россияның буддизм университедин ажыткан.
Август 17-ден 20-ге чедир Тывага IV делегей чергелиг буддийжи шуулган болуп эртер. Шуулган чүгле календарьлыг хемчег эвес, а регионда инфратургузугну эде чаартырынга, шажын чүдүлге, өөредилгени болгаш культуралар аразында харылзааны сайзырадырынга чугула базым апаар ужурлуг.
Дарыймаа Монгуш
